Maşın titrəmələrinin ən çox səbəb olduğu hissələr hansılardır?
Avtomobildə hiss olunan titrəmələr həm sürücü, həm də sərnişinlər üçün ciddi narahatlıq yaradan problemlərdən biridir. Bu titrəmələr həm sükan vasitəsilə, həm oturacaqdan, həm də bütün kuzovdan hiss oluna bilər. Əksər hallarda avtomobilin mühərrik, asqı, təkər-balans sistemi və transmissiya hissələrində yaranan nasazlıqlara işarə edir. Titrəmələr başlanğıcda zəif olsa belə, problemin kökü vaxtında tapılmasa daha da güclənir. Həm avtomobilin təhlükəsizliyinə, həm də hissələrin aşınmasına mənfi təsir göstərir.
Bu cür hallar sürət artdıqda, əyləc zamanı, hərəkətə yeni başlayan zaman və ya yüksək rejimdə işləyərkən özünü daha çox büruzə verir. Ona görə də maşında yaranan titrəmənin haradan qaynaqlandığını bilmək, hissələri vaxtında diaqnostika etdirmək və problemləri gecikmədən aradan qaldırmaq həm sürüş komfortu, həm də avtomobilin ümumi texniki sağlamlığı üçün vacibdir. Bu yazıda maşın titrəmələrinin ən çox səbəb olduğu hissələri geniş şəkildə izah edirik.
Mühərrik və onun dayaqları
Mühərrik və onun dayaqları avtomobilin ən vacib konstruktiv elementləri sırasında yer alır. Ümumi hərəkət komfortu, stabillik və təhlükəsizlik bu hissələrin vəziyyətindən birbaşa asılıdır. Mühərrik işləyərkən daim titrəmə və hərəkət yaradır. Bu titrəmənin avtomobilin kuzovuna və salonuna keçməməsi üçün isə mühərrik xüsusi dayaqlar olan rezin-metal poduşkalar üzərində yerləşdirilir. Bu dayaqlar həm vibrasiyanı udur, həm də mühərriki öz yerində möhkəm saxlayaraq onun hərəkət zamanı sağa-sola vurmasını, "oynamasını" və transmissiyaya zərər vurmasını əngəlləyir. Normal vəziyyətdə mühərrik işə düşəndə, qaz veriləndə və ya sürət dəyişəndə titrəmələr minimum səviyyədə olur və salon daxilində hiss olunmur. Lakin dayaqların köhnəlməsi, mühərrikin balans problemləri və ya silindrlərdən birində yaranan yanma pozuntusu bu harmoniyanı pozur. Nəticədə həm sürücü, həm də sərnişinlər aydın şəkildə titrəmə, səs artımı və qeyri-normal davranış hiss edir. Mühərrik dayaqları ilə bağlı nasazlıqlar zamanında aradan qaldırılmadıqda transmissiya, yarımoxlar, katalizator, hətta kuzov elementləri belə zədələnə bilər. Buna görə mühərrik titrəməsi heç vaxt laqeyd yanaşılmalı məsələ deyil. Hər zaman mühərrikdə və ya dayaqlarda yaranmış real problemin xəbərçisi olur və operativ şəkildə diaqnostika tələb edir.
Poduşkaların sıradan çıxması
Mühərrik dayaqları mühərrikin əmələ gətirdiyi titrəməni və zərbəni avtomobil kuzovundan təcrid etmək üçün hazırlanmış xüsusi rezin-metal konstruksiyalardır. Bu hissələrin içindəki rezin hissə elastikliyi sayəsində titrəməni udur. Metal karkas isə mühərrikin öz yerində sabit durmasını təmin edir. Zaman və istismar keçdikcə rezin hissə köhnəlir, sərtləşir, çatlayır və ya dəmir karkasdan ayrılır. Bu zaman mühərrik artıq öz yerində möhkəm dayanmadığı üçün hər işə düşmədə, qaz verəndə və ya boş gedişdə daha çox titrəyir. Sürücü sükan, pedal və oturacaq üzərindən bu titrəməni çox aydın hiss edir və mühərrikin səsi də dəyişərək daha sərt, vibrasiyalı və kobud olur. Nasaz mühərrik dayaqları həm salon komfortunu pozur, həm də mühərriklə transmissiya arasında əlavə gərginlik yaradaraq uzun müddətdə daha böyük mexaniki qırılmalara səbəb ola bilər. Mühərrik boş gedişdə kəskin "oynayırsa", sürət dəyişdikdə güclü zərbə hiss olunursa və ya mühərrik kapot altında gözə çarpacaq dərəcədə tərpənirsə, bu artıq mühərrik dayaqlarının sıradan çıxmasının açıq əlamətləridir və dərhal dəyişdirilməlidir.
Silindrlərdə yanma pozuntusu
Silindrlərdə yanma pozuntusu, yəni "misfire" mühərrikin düzgün işləmə ritmini pozan ən ciddi səbəblərdən biridir. Bu hal baş verəndə mühərrik dərhal balansını itirərək güclü titrəməyə başlayır. Normal vəziyyətdə mühərrik bütün silindrlərdə eyni anda və sabit şəkildə yanma əməliyyatı aparır. Lakin şamların köhnəlməsi, bobinin nasazlığı, injektorların çirklənməsi, hava-yanacaq qarışığının pozulması və ya silindrdə kompressiyanın düşməsi nəticəsində silindrlərdən biri və ya bir neçəsi düzgün işləmədikdə yanma ritmi pozulur. Mühərrik "üç ayaq" işləməyə başlayır. Bu zaman güc itkisi hiss olunur, qaz pedalına reaksiya gecikir, mühərrik səsi qeyri-bərabər olur. Titrəmə həm sükan, həm də oturacaq vasitəsilə aydın şəkildə hiss edilir. Problemin davam etməsi yalnız idarəetmə komfortunu azaldıb sürüşü narahat etmir. Həm də katalizatorun zədələnməsi, yanacağın tam yanmaması, mühərrikdə artıq yüklənmə və digər mexaniki problemlərin yaranması kimi daha ağır nəticələrə gətirib çıxara bilər. "Misfire" əlamətləri müşahidə olunduqda avtomobili uzun müddət sürmək olmaz. Diaqnostika aparılması, şamların, bobinin və ya injektorların vəziyyətinin yoxlanılması mühərrikin zədələnməsinin qarşısını almaq üçün zəruridir.
Təkərlər və balans sistemi
Təkərlər və balans sistemi avtomobilin hərəkətinin sabitliyini, sükan idarəetməsinin dəqiqliyini və ümumi sürüş komfortunu təmin edən ən vacib mexanizmlərdən biridir. Avtomobil yolda hərəkət edərkən təkərlərin hər biri saniyədə yüzlərlə dəfə fırlanır. Bu fırlanma prosesində kiçik bir uyğunsuzluq belə böyük titrəmələrə səbəb ola bilər. Balansın dəqiq qurulmaması, disklərin deformasiyası, təkərin düzgün formadan çıxması və ya protektorun qeyri-bərabər yeyilməsi kimi amillər avtomobilin həm sükanında, həm kuzovunda, həm də sürücü oturacağında hiss olunan diskomfort yaradır. Balans sistemi təkərin ağırlıq payını tam bərabərləşdirmək üçün tətbiq olunan xüsusi üsuldur. Bu sistem pozulduqda avtomobil yüksək sürətdə sabitliyini itirərək sürüş riskini artırır. Təkər və disk problemləri yalnız titrəməyə səbəb olmur, həmçinin təkərlərin ömrünü qısaldır. Asqı və rul mexanizmlərində əlavə yüklənmə yaradır. Yanacaq sərfiyyatını artırır. Məhz buna görə də təkərlərin balansı, disklərin vəziyyəti və onların ümumi ahəngi hər texniki baxış zamanı diqqətlə yoxlanmalı, kiçik problem belə vaxtında aradan qaldırılmalıdır.
Təkərlərin balanssız olması
Təkər balansının pozulması avtomobildə titrəmənin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. Xüsusilə orta və yüksək sürətlərdə özünü qabarıq şəkildə göstərir. Balans pozulduqda təkər fırlanma zamanı öz oxu ətrafında bərabər hərəkət etmir. Bunun nəticəsində inertiya qüvvəsi təkərin bir hissəsinə daha çox təsir göstərir. Bu qeyri-bərabərlik sükan vasitəsilə birbaşa sürücüye ötürülür. Özünü titrəmə, sükanın "atması", yol hissiyatının zəifləməsi kimi simptomlarla büruzə verir. Xüsusilə 80-120 km/s sürət intervalında sükanın intensiv titrəməsi demək olar ki, həmişə balans probleminin göstəricisidir. Balanssız təkərlər yalnız idarəetməni çətinləşdirmir, həm də təkərin qeyri-bərabər yeyilməsinə səbəb olur. Bu, protektorun bir hissəsində daha sürətli aşınma yaradır və təkərin ömrünü xeyli azaldır. Balanssız təkərlə uzun müddət hərəkət etmək rul çubuqları, şarnirlər, amortizatorlar və digər asqı elementlərinə əlavə yüklənmə salır. Bu hissələr balanssızlıq səbəbindən tez sıradan çıxır və avtomobilin hərəkət sabitliyi zəifləyir. Balans problemi həm də yanacaq sərfiyyatını artırır. Çünki təkər yumşaq və sabit fırlanmadığı üçün mühərrik daha çox enerji sərf edir.
Deformasiyaya uğramış disk və təkərlər
Disk və təkərlərin deformasiyası avtomobilin titrəmə və idarəetmə problemlərinin ən ciddi mənbələrindən biridir. Disklər dərin çuxura düşmək, sərt maneəyə yüksək sürətlə vurmaq və ya uzunmüddətli istismar nəticəsində əyilə bilər. Diskin kiçik əyriliyi belə yüksək sürətdə böyük titrəmə yaradır, çünki təkər artıq tam dairəvi şəkildə fırlanmır və fırlanma oxunun hərəkəti pozulur. Bu zaman sükan "vurur", avtomobil yolda stabil getmir. Sürücü davamlı olaraq titrəmə hiss edir.
Təkərin deformasiyası isə "yumurta təkər" kimi tanınan vəziyyətə səbəb olur. Bu zaman təkər öz ideal dairəvi formasını itirir və fırlanma zamanı periodik şəkildə yuxarı-aşağı hərəkət edir. Bu hal həm sükanıda, həm də bütün kuzovda titrəmə yaradır. Sanki avtomobil disbalanslı bir səthdə hərəkət edir. Deformasiya olunmuş təkər və disk təkcə komfortu pozmur, həm də təkərin strukturunda əlavə gərginlik yaradır və partlama riskini artırır. Belə şinlərlə davamlı sürmək asqının amortizatorlara, rul hissələrinə və hətta diferensiala belə zərər vura bilər.
Disk və təkərlərdə deformasiya hiss olunduğu anda onların balans stendində yoxlanması, ehtiyac varsa düzəldilməsi və ya dəyişdirilməsi ən doğru yanaşmadır. Bu həm təhlükəsizliyi artırır, həm də avtomobilin dinamikasını sabit saxlayaraq daha rahat sürüş təmin edir.
Asqı və sükan sistemi
Asqı və sükan sistemi avtomobilin yolda necə davrandığını, nə dərəcədə stabil qaldığını və sürücünün sükan əmrlərinə necə reaksiya verdiyini müəyyən edən ən vacib mexanizmlərdən biridir. Bu sistem təkərlə yol arasındakı bütün zərbələri udur. Avtomobilin balansını qoruyur və dönüşlərdə, əyləc zamanı və sürətlənmə anlarında sabitliyi təmin edir. Asqı sistemi olan amortizatorlar, yaylar, qollar, rezin-burçlar və digər əlaqə hissələri hərəkət zamanı yaranan bütün titrəmələri yumuşaldır və onların kuzova keçməsinin qarşısını alır. Sükan sistemi isə sürücünün hərəkət istiqamətinə verdiyi əmrləri təkərlərə dəqiq şəkildə ötürərək avtomobilin nəzarətdə qalmasını təmin edir. Bu sistemin istənilən zəifliyi özünü həm sükanın davranışında, həm təkərlərin yolda tutuşunda, həm də avtomobilin ümumi titrəmə səviyyəsində dərhal göstərir. Asqı və sükan aqreqatlarında yaranan nasazlıqlar yalnız komfortu azaldan mexaniki problemlər deyil, həm də yüksək sürətdə ciddi təhlükə yaradan amillərdir. Buna görə zərbələr, güclü titrəmə, yolun hər xırda çuxurunu kəskin hiss etmək, sükanın boşalması və ya dartması kimi əlamətlər müşahidə edildikdə dərhal diaqnostika aparılması vacibdir.
Amortizatorların nasazlığı
Amortizatorlar avtomobilin hərəkəti zamanı yaranan zərbələri söndürmək və təkərlə yol arasında davamlı kontakt yaratmaq üçün nəzərdə tutulmuş ən vacib asqı elementlərindəndir. Sağlam amortizator təkərin yoldan qopmasına imkan vermir. Avtomobilin hər zaman sabit şəkildə irəliləməsini təmin edir. Lakin amortizatorlar zamanla zəiflədikdə və ya yağ sızdırdıqda onların funksiyası azalır. Zərbə yumuşaltma qabiliyyəti itirildikcə təkərlə yol arasında davamlı sıçrama baş verir. Təkər artıq asfalt üzərində sabit qala bilmir. Hər çuxur, hər yüksəklik avtomobilin kuzovuna daha sərt ötürülür. Bu zaman sürücü həm sükan vasitəsilə, həm də oturacaqdan davamlı titrəmə hiss edir.
Nasaz amortizator avtomobilin nəzarətdən çıxma riskini dəfələrlə artırır. Dönmə zamanı kuzov həddindən artıq yellənir, yüksək sürətdə yol tutuşu azalır. Əyləc məsafəsi nəzərəçarpacaq dərəcədə uzanır. Xüsusilə yağışlı və sürüşkən səthlərdə amortizatorun zəifləməsi təkərlərin yoldan qopmasına, ABS və ESP sistemlərinin gec reaksiya verməsinə və qəza riskinin yüksəlməsinə səbəb olur. Təkərlərin qeyri-bərabər yeyilməsi, maşının kiçik çuxurlarda belə "oynaması", maşını silkələyərkən uzun müddət yellənməsi amortizator nasazlığının ən tipik əlamətlərindəndir.
Sükan çubuqları və rot başlıqlarının boşluğu
Sükan çubuqları və rot başlıqları sükan sisteminin ən kritik elementləri arasında yer alır. Sürücünün sükan vasitəsilə verdiyi bütün əmrləri ön təkərlərə dəqiq ötürür. Bu hissələrdə boşluq yarandıqda sükanın dəqiqliyi itir, avtomobilin idarəetməsi qeyri-sabit olur. Sürücü yol ilə birbaşa əlaqəni itirdiyi üçün təhlükəli vəziyyətlər yarana bilər. Boşalma artdıqca sükan "sassız" olur. Yəni sürücü sükanı döndərsə də təkərlər gec reaksiya verir və avtomobil bir anlıq nəzarətdən çıxmış kimi davranır.
Sükan çubuğu və rot başlığındakı boşluq yalnız idarəetməni "bulanıqlaşdırmır", həm də titrəmənin şiddətini artırır. Xüsusilə 60-100 km/s sürət aralığında sükanın yüngül atması, maşının sağa-sola dartması, çuxura düşəndə güclü zərbələr hiss edilməsi bu nasazlığın açıq göstəriciləri sayılır. Uzun müddət belə vəziyyətdə sürmək həm sükan mexanizminə, həm də asqı qollarına əlavə yüklənmə salır. Onların da sıradan çıxmasına səbəb olur. Boşluq artdıqca sürüş təhlükəli hala gəlir. Yüksək sürətdə qəfil manevr etmək, döngəyə daxil olmaq və ya əyləc zamanı avtomobili düz saxlamaq çətinləşir.
Əyləc sisteminə bağlı titrəmələr
Əyləc sisteminə bağlı titrəmələr avtomobilin təhlükəsizlik göstəricilərinə birbaşa təsir edən, sürücünün sükan və pedal vasitəsilə dərhal hiss etdiyi ən kritik problemlərdən biridir. Əyləc sistemi avtomobilin dayanmasını təmin edən əsas mexanizm olduğundan burada yaranan hər bir nasazlıq həm idarəetmə stabilliyini, həm də ümumi sürüş təhlükəsizliyini ciddi şəkildə zəiflədir. Əyləc zamanı yaranan titrəmələr çox vaxt sükanın əsə-əsə titrəməsi, pedalda vibrasiya hissi, maşının əyləc zamanı sağa-sola dartması və ya dayanma məsafəsinin uzanması kimi simptomlarla özünü göstərir. Bu titrəmələr təsadüfi deyil. Onlar ya diskin əyilməsi, ya kalodkanın qeyri-bərabər yeyilməsi, ya da əyləc mexanizminin digər hissələrində yaranan mexaniki uyğunsuzluqların nəticəsidir. Əyləc bağlı titrəmələrin səbəbləri vaxtında aradan qaldırılmadıqda əyləc qabiliyyətinin zəifləməsi, disklərin çatlaması, təkərlərin qeyri-bərabər davranışı və qəza riskinin yüksəlməsi ilə nəticələnə bilər. Buna görə də əyləc zamanı sürətdə, sükan reaksiyasında və ya pedalda hiss olunan hər cür vibrasiya ciddi xəbərdarlıq kimi qəbul edilməlidir və dərhal diaqnostika tələb edir.
Əyləc diskinin əyilməsi
Əyləc diskləri sürtünmə nəticəsində yüksək temperatur yaradan komponentlərdir və intensiv əyləcləmə zamanı çox qızırlar. Disk qızdıqdan sonra birdən-birə soyuq suya düşərsə, yüngül çuxura qızmış halda daxil olarsa və ya material keyfiyyətsizdirsə, istilik fərqi səbəbindən deformasiya baş verə bilər. Diskdə yaranan bu cüzi əyrilik bəzən gözlə görünməsə də, əyləc zamanı kalodkanın diskə bərabər toxunmamasına səbəb olur və nəticədə sükan vasitəsilə hiss olunan aydın titrəmə yaranır. Əyləc basıldıqca titrəmənin güclənməsi problemin məhz disk əyilməsindən qaynaqlandığını deməyə əsas verir. Bu vəziyyət yalnız komfortu pozmur, həm də təhlükəlidir. Çünki disk əyildikcə kalodka ilə təmas sahəsi azalır, təkərin əyləc gücü bərabər paylanmır və dayanma məsafəsi artır. Uzun müddət əyilmiş disk ilə hərəkət etmək kalodkaların tez sıradan çıxmasına, diskin daha da əyilməsinə və ağır hallarda diskin çatlamasına belə səbəb ola bilər. Diskin tornalanması və ya dəyişdirilməsi bu nasazlığın ən düzgün həll yoludur.
Əyləc kalodkasının qeyri-bərabər yeyilməsi
Əyləc kalodkalarının qeyri-bərabər yeyilməsi fren sistemində yaranan titrəmələrin ən tipik səbəblərindən biridir. Kalodkaların normal işləməsi üçün onların disklə bərabər təmasda olması vacibdir. Lakin kalodkalar nasaz bərkidilmə, kaliperin ilişməsi, idarəetmə mexanizminin çirklənməsi və ya keyfiyyətsiz material səbəbindən bərabər yeyilmədikdə əyləc zamanı diskin üzərinə düşən təzyiq qeyri-simmetrik olur. Bu zaman disk fırlanma boyunca bərabər şəkildə sıxılmadığı üçün titrəmə yaranır və sükan vasitəsilə hiss edilir.
Qeyri-bərabər yeyilmə yalnız titrəmə yaratmır. Diskin öz səthini də zədələyərək onun əyilməsinə, qızmasına və zamanla çatlamasına səbəb ola bilər. Sürüş zamanı avtomobilin əyləc basıldıqda sağa və ya sola dartması, pedalda vibrasiya hiss olunması və əyləc səsinin dəyişməsi bu problemin açıq əlamətləridir. Uzun müddət bu hal davam edərsə, həm kalodkaların ömrü xeyli azalır, həm də fren sisteminin digər komponentlərinə əlavə yük düşür. Kalodkaların vaxtında dəyişdirilməsi və kaliper mexanizminin servis olunması bu nasazlığın qarşısını tam şəkildə alır və təhlükəsiz sürüşü bərpa edir.
