Formula 1 texnologiyaları gündəlik maşınlarımıza necə gəldi?

Formula 1 deyəndə insanların ağlına ilk olaraq yüksək sürət, güclü mühərrik səsi və adrenalin dolu yarışlar gəlir. Amma Formula 1 təkcə şou və əyləncə deyil. Əslində bu idman növü avtomobil sənayesinin inkişafında əsas rol oynayan texnoloji mərkəzdir. Burada sınaqdan keçirilən yeniliklər sonradan istehsal avtomobillərinə uyğunlaşdırılır.
Yarışlarda istifadə olunan texnologiyalar ekstremal şəraitdə yoxlanılır. Çox yüksək sürət, güclü istilik, kəskin döngələr və ani əyləclər zamanı sistemlərin necə işlədiyi dəqiq analiz olunur. Əgər bir texnologiya bu ağır şərtlərə davam gətirirsə, real istifadə zamanı da problemsiz çalışacağı sübut olunur.
Formula 1 avtomobil sənayesində yeniliklərin əsas mənbəyi sayılır. Mühərriklər, təhlükəsizlik sistemləri, aerodinamika, əyləc texnologiyaları və elektron idarəetmə sistemləri əvvəlcə yarışlarda sınanır. Daha sonra istehsal avtomobillərinə uyğunlaşdırılır.
Komandalar hər mövsüm yüz milyonlarla dollar sərmayə qoyur. Bu vəsaitin böyük hissəsi texnologiyaya xərclənir. Yeni materiallar sınaqdan keçirilir, daha yüngül və möhkəm hissələr hazırlanır, mühərriklərin səmərəliliyi artırılır.
Yazıda Formula 1 texnologiyalarının gündəlik avtomobillərə necə inteqrasiya olunduğunu anlayacaqsınız.

AERODİNAMİKA

Avtomobil yüksək sürətlə hərəkət edəndə havanın müqaviməti ciddi rol oynayır. Bu müqavimət maşının sürətini azaldır, yanacaq sərfiyyatını artırır və idarəetməni çətinləşdirir. Formula 1 mühəndisləri illərdir bu problemi araşdırır və həll yolları üzərində çalışırlar. Onların məqsədi havanın avtomobilə qarşı yaratdığı təzyiqi minimuma endirmək və maşının yola daha möhkəm yapışmasını təmin etməkdir. Bu istiqamətdə aparılan testlər külək tunellərində həyata keçirilir. Külək tunellərində avtomobil modelləri müxtəlif sürətlərdə sınaqdan keçirilir. Havanın hansı hissələrdə müqavimət yaratdığı dəqiq ölçülür. Nəticələr əsasında dizayn dəyişiklikləri edilir.
Bu texnologiyalar artıq yalnız yarışlarda istifadə olunmur. Müasir istehsal olunan avtomobillərin forması, ön hissəsi, yan güzgüləri və hətta alt hissəsi belə aerodinamik prinsiplərə əsaslanır. Məqsəd havanın avtomobil ətrafında daha rahat hərəkət etməsini təmin etməkdir. Bunun nəticəsində maşın daha stabil olur. Yüksək sürətdə belə sükan arxasında təhlükəsizlik artır və yanacaq sərfiyyatı azalır.
Aerodinamika təkcə sürət üçün deyil, həm də səssiz hərəkət üçün əhəmiyyətlidir. Düzgün dizayn edilmiş avtomobillərdə külək səsi daha az eşidilir. Bu da sürücü və sərnişinlər üçün daha komfortlu mühit yaradır. Formula 1-də əldə edilən təcrübə sayəsində bu cür rahatlıq artıq adi avtomobillərdə də mümkün olub.

SPOYLERLƏR VƏ HAVA AXINI

Yarış avtomobillərinin arxa və ön hissəsində yerləşən spoylerlər təsadüfi dizayn elementi deyil. Onların əsas vəzifəsi havanı düzgün istiqamətləndirməkdir. Spoylerlər avtomobilin üzərindən keçən hava axınını aşağı doğru yönəldir. Bu isə maşının yola daha möhkəm yapışmasına kömək edir. Nəticədə sürət artdıqca avtomobilin yoldan çıxma riski azalır.
Formula 1-də spoylerlərin forması millimetr dəqiqliyi ilə hesablanır. Hər bir əyri, hər bir bucaq ciddi testlərdən keçir. Bu texnologiya sonradan idman tipli avtomobillərə tətbiq olunmağa başlayıb. İndi bir çox istehsalçı avtomobillərində arxa spoylerlərdən istifadə edir. Bu spoylerlər təkcə görünüş üçün deyil, real funksional məqsəd daşıyır.
Spoylerlər yanacaq sərfiyyatına da təsir edir. Düzgün dizayn edilmiş spoyler hava müqavimətini azaltdığı üçün mühərrik daha az güc sərf edir. Bu da daha az yanacaq istifadəsi deməkdir. Yəni sürücü həm təhlükəsizlik, həm də iqtisadi baxımdan üstünlük qazanır.

AVTOMOBİLLƏRDƏ AERODİNAMİK DİZAYN

Müasir avtomobillərin axıcı forması uzun illər aparılan testlərin nəticəsidir. Ön barmaqlığın quruluşu, faraların forması, yan güzgülərin yerləşməsi və alt qoruyucu panellər hamısı aerodinamik hesablamalara əsaslanır. Məqsəd havanın avtomobil üzərindən rahat keçməsini təmin etməkdir.
Alt qoruyucu panellər xüsusilə vacibdir. Bu panellər avtomobilin alt hissəsində hava axınını tənzimləyir və qarışıqlığın qarşısını alır. Bu da maşının stabilliyini artırır. Avtomobilin yerə daha yaxşı oturmasını təmin edir. Aerodinamik dizayn sayəsində avtomobillər yüksək sürətdə belə rahat idarə olunur. Sükan arxasında olan şəxs daha az titrəmə hiss edir və yol tutumu yaxşılaşır. Bu texnologiyalar artıq bir çox istehsalçı tərəfindən standart olaraq tətbiq edilir. Nəticədə sürücülər daha təhlükəsiz və komfortlu sürüş təcrübəsi yaşayır.

ƏYLƏC SİSTEMLƏRİ

Formula 1-də əyləc sistemi həyati əhəmiyyət daşıyır. Avtomobil 300 km/saat sürətlə hərəkət edərkən saniyələr içində tam dayanmalıdır. Bu, yalnız yüksək texnologiyalı əyləc sistemləri ilə mümkündür. Yarış maşınlarında istifadə olunan əyləclər son dərəcə güclüdür. Ekstremal temperaturda belə öz funksiyasını itirmir.
Bu texnologiyalar sonradan yol avtomobillərinə uyğunlaşdırılıb. İndi müasir maşınlarda güclü əyləc diskləri, elektron nəzarət sistemləri və təcili əyləc mexanizmləri mövcuddur. Məqsəd sürücünün qəfil təhlükə zamanı avtomobili mümkün qədər qısa məsafədə dayandıra bilməsidir.
Əyləc sistemi təkcə dayanmaq üçün deyil, həm də idarəetmə üçün vacibdir. Döngələrdə sürətin düzgün tənzimlənməsi, sürüşmənin qarşısının alınması və balansın qorunması birbaşa əyləc texnologiyası ilə bağlıdır.

KARBON-KERAMİK ƏYLƏCLƏR

Karbon-keramik əyləclər yüksək temperaturda belə effektiv işləmək üçün hazırlanıb. Formula 1-də adi metal əyləclər bu qədər istiliyə tab gətirmədiyi üçün karbon-keramik materiallardan istifadə olunur. Bu materiallar həm yüngüldür, həm də çox davamlıdır.
Bu texnologiya artıq premium avtomobillərdə tətbiq olunur. Karbon-keramik əyləclər uzunömürlüdür və yüksək sürətdə belə performansını itirmir. Ən önəmlisi isə əyləc məsafəsini xeyli azaldır. Bu da təhlükəsizlik baxımından böyük üstünlükdür.
Bu tip əyləclər daha az aşınır. Yəni sürücü uzun müddət dəyişdirməyə ehtiyac duymur. Bu da texniki baxım xərclərini azaldır.

MÜASİR AVTOMOBİLLƏRDƏ GÜCLÜ ƏYLƏC TEXNOLOGİYASI

Bu gün bir çox avtomobildə ABS, EBD və təcili əyləc sistemləri mövcuddur. Bu texnologiyalar təkərlərin kilidlənməsinin qarşısını alır. Avtomobilin idarəetmədə qalmasını təmin edir. Sürüşkən yollarda belə sürücü sükanı itirmir.
ABS sistemi təkərlərin sürüşməsinin qarşısını alır. EBD isə əyləc gücünü təkərlər arasında bərabər paylayır. Təcili əyləc sistemi isə sürücünün təhlükəni gec hiss etdiyi hallarda avtomatik olaraq maksimum əyləc gücünü tətbiq edir. Bütün bu texnologiyalar Formula 1-də aparılan sınaqların nəticəsidir. Yarışlarda əldə edilən məlumatlar real həyat üçün uyğunlaşdırılıb. Nəticədə sürücülər özlərini daha güvənli hiss edir və qəza riski minimuma enir.

HİBRİD MÜHƏRRİKLƏR - YARIŞDAN ŞƏHƏRƏ

Formula 1 artıq uzun illərdir hibrid mühərrik texnologiyasından istifadə edir. Bu mühərriklər həm benzin, həm də elektrik enerjisi ilə işləyir. Məqsəd təkcə sürət əldə etmək deyil, yanacaq sərfiyyatını azaltmaq və ətraf mühitə zərəri minimuma endirməkdir. Yarışlarda bu sistemlər son dərəcə yüksək effektivliklə çalışır. Mühəndislər hər damcı yanacağın necə istifadə edildiyini dəqiq hesablayır.
Bu texnologiya artıq istehsal avtomobillərinə də keçib. İndi bir çox modeldə hibrid mühərriklər mövcuddur. Bu mühərriklər aşağı sürətlərdə elektrik enerjisi ilə işləyir. Yüksək sürətlərdə isə benzin mühərriki işə düşür. Bu yanaşma həm yanacağa qənaət edir, həm də mühərrikin ömrünü uzadır.
Hibrid sistemlərin əsas üstünlüyü səssiz işləmə, aşağı yanacaq sərfiyyatı və daha az zərərli qaz buraxılmasıdır. Şəhər daxilində tez-tez dayanıb hərəkət edən avtomobillər üçün bu texnologiya böyük rahatlıq yaradır. Formula 1-də sınaqdan keçmiş bu sistemlər artıq adi sürücülər üçün də əlçatan olub.

ENERJİ BƏRPA SİSTEMLƏRİ

Formula 1-də istifadə olunan ERS sistemi əyləc zamanı yaranan enerjini boşa buraxmır. Bu enerji xüsusi batareyalarda toplanır və daha sonra yenidən istifadə olunur. Beləliklə, avtomobil əlavə güc əldə edir. Bu texnologiya artıq hibrid avtomobillərdə də tətbiq edilir. Əyləc zamanı yaranan enerji elektrik enerjisinə çevrilir və batareyada saxlanılır. Sonradan bu enerji hərəkət zamanı istifadə olunur. Nəticədə yanacaq sərfiyyatı azalır və mühərrik daha az yüklənir. ERS sistemi avtomobilin ümumi performansını artırır. Sürətlənmə zamanı əlavə güc verir, enerji itkisinin qarşısını alır. Bu texnologiya həm iqtisadi, həm də ekoloji baxımdan böyük üstünlük yaradır.

START-STOP VƏ REKUPERASİYA

Start-stop sistemi avtomobil dayananda mühərriki avtomatik söndürür. Sürücü qaz pedalına toxunduqda isə mühərrik yenidən işə düşür. Bu funksiya sıx tıxaclarda yanacaq sərfiyyatını xeyli azaldır. Rekuperasiya sistemi isə hərəkət zamanı yaranan enerjini toplayır. Bu enerji batareyada saxlanılır və sonradan istifadə olunur. Bu texnologiya həm elektrik, həm də hibrid avtomobillərdə geniş yayılıb. Bu sistemlər Formula 1-də uzun illər test edildikdən sonra istehsal avtomobillərinə uyğunlaşdırılıb. Nəticədə sürücülər daha az yanacaq sərf edir və avtomobilin səmərəliliyi artır.

ASQI SİSTEMİ VƏ YOL TUTUMU

Formula -1 avtomobilləri döngələrdə yüksək sürətlə hərəkət edə bilir. Bunun əsas səbəbi inkişaf etmiş asqı sistemləridir. Bu sistemlər təkərlərin yol ilə təmasını daim nəzarətdə saxlayır. Nəticədə avtomobil daha stabil olur və sükan idarəetməsi dəqiqləşir.
Asqı sistemi təkcə rahatlıq üçün deyil, təhlükəsizlik üçün də vacibdir. Yol səthindəki xırda çalalar, eniş-yoxuşlar və kəskin döngələr bu sistem vasitəsilə tarazlaşdırılır. Bu texnologiya artıq bir çox istehsal avtomobillərində də tətbiq olunur. Yaxşı asqı sistemi avtomobilin sürüşməsinin qarşısını alır. Təkərlərin yerə möhkəm yapışmasını təmin edir və sürücünün nəzarətini artırır. Formula 1-də əldə edilən təcrübə sayəsində bu sahədə ciddi irəliləyişlər əldə olunub.

AKTİV ASQI TEXNOLOGİYASI

Aktiv asqı sistemi yol şəraitinə uyğun olaraq avtomatik tənzimlənir. Sürət artdıqca asqı sərtləşir, yavaş hərəkətdə isə daha yumşaq olur. Bu sistem avtomobilin balansını daim nəzarətdə saxlayır. Premium avtomobillərdə bu texnologiya geniş istifadə olunur. Sensorlar yolun vəziyyətini oxuyur və saniyələr içində asqı sisteminə siqnal ötürür. Nəticədə avtomobil hər şəraitdə stabil qalır. Bu texnologiya həm rahatlıq, həm də təhlükəsizlik baxımından böyük üstünlük yaradır. Sürücü yolda olan dəyişiklikləri minimum hiss edir və daha rahat idarəetmə əldə edir.

TƏHLÜKƏSİZLİK TEXNOLOGİYALARI

Formula- 1 təhlükəsizlik sahəsində böyük inqilab edib. Keçmiş illərlə müqayisədə indi pilotlar daha güclü qorunur. Bu inkişafın əsas səbəbi yeni texnologiyaların tətbiqidir. Şassi konstruksiyası gücləndirilib, zərbə zamanı enerjini udan materiallardan istifadə olunur. Pilot kabinası xüsusi qoruyucu quruluşla əhatə olunub. Bütün bu yeniliklər sonradan istehsal avtomobillərinə də təsir edib. Bu gün avtomobillərdə istifadə olunan bir çox təhlükəsizlik sistemi Formula 1-də sınaqdan keçirilmiş texnologiyalara əsaslanır.

HALO SİSTEMİ VƏ ŞASSİ GÜCLƏNDİRİLMƏSİ

Halo sistemi pilotun başını qorumaq üçün hazırlanıb. Bu metal konstruksiya mümkün zərbələrdən qoruyur. Formula 1-də bu sistemin tətbiqindən sonra ciddi xəsarətlərin sayı xeyli azalıb. Bu texnologiya avtomobil karkas dizaynına da təsir edib. İndi istehsal olunan avtomobillərdə də gücləndirilmiş dam quruluşu və sərnişin kabinası mövcuddur. Bu da qəza zamanı insanları daha yaxşı qoruyur.

AİRBAG VƏ TƏHLÜKƏSİZLİK KARKASI

Müasir avtomobillərdə bir neçə airbag mövcuddur. Ön, yan və pərdə tipli airbaglər sərnişinləri zərbədən qoruyur. Bu sistemlər Formula 1-də əldə edilən təhlükəsizlik təcrübələrinə əsaslanır. Təhlükəsizlik karkası avtomobilin əsas hissəsini təşkil edir. Bu karkas qəza zamanı deformasiyanı idarə edir və sərnişinlərin olduğu hissəni qoruyur. Nəticədə ağır zədələnmə riski azalır. Bütün bu texnologiyalar sürücülərin və sərnişinlərin daha təhlükəsiz hərəkət etməsini təmin edir. Formula 1-də aparılan araşdırmalar bu sahədə böyük rol oynayıb.