Alışdırma şamları nədir və sıradan çıxdıqda nə edilməlidir?
Alışdırma şamları dizel mühərriklərinin soyuq havada problemsiz işə düşməsi üçün mühüm rol oynayan texniki elementlərdən biridir. Bu hissələr xüsusilə aşağı temperatur şəraitində mühərrikin ilk işə salınma mərhələsində vacib funksiyanı yerinə yetirir. Dizel mühərriklərdə yanacağın alışması sıxılma və temperaturla bağlı olduğu üçün əlavə istilik mənbəyinə ehtiyac yaranır. Məhz bu nöqtədə alışdırma şamları silindr daxilində lazımi istiliyi formalaşdırır. Sürücülərin bir çoxu bu hissənin mövcudluğunu yalnız problem yarandıqda xatırlayır. Halbuki alışdırma şamlarının vəziyyəti mühərrikin ümumi işinə birbaşa təsir göstərir. Nasaz şamlar işə salma problemləri ilə yanaşı yanacaq sərfiyyatını da artıra bilər. Bundan əlavə, mühərrikin titrəməli və qeyri-sabit işləməsinə səbəb ola bilər.Ehtiyat hissələri arasında mühərrikin etibarlı və stabil işləməsində mühüm rol oynayan alışdırma şamlarının vaxtında yoxlanılması və dəyişdirilməsi uzunmüddətli performans üçün vacibdir.
Alışdırma şamları nədir?
Şamlar dizel mühərriklərdə yanma kamerasının əvvəlcədən qızdırılması üçün istifadə olunan elektrik əsaslı hissələrdir. Bu şamlar silindrin daxilində yerləşərək havanı lazımi temperatura qədər qızdırır. Dizel yanacağı yalnız yüksək temperaturda öz-özünə alışdığı üçün bu proses xüsusilə soyuq mühərriklərdə vacibdir. Alışdırma şamı işə düşdükdə qısa müddət ərzində çox yüksək istilik yaradır. Bu istilik yanacağın daha sürətli və stabil alışmasına şərait yaradır. Şamların fəaliyyəti adətən avtomobilin elektron idarəetmə bloku tərəfindən tənzimlənir. Mühərrik temperaturu aşağı olduqda şamlar daha uzun müddət aktiv qalır. İsti mühərrikdə isə onların rolu minimuma enir. Alışdırma şamları olmadan dizel mühərriklərin işə salınması xeyli çətinləşər. Buna görə bu hissə dizel texnologiyasının ayrılmaz tərkib hissəsi hesab olunur.
Alışdırma şamlarının iş prinsipi necədir?
Alışdırma şamlarının iş prinsipi elektrik enerjisinin istilik enerjisinə çevrilməsi mexanizminə əsaslanır və bu proses dizel mühərrikin düzgün işə düşməsi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Avtomobilin açarı çevrildikdə və ya start düyməsi aktivləşdirildikdə, elektrik sistemi vasitəsilə alışdırma şamlarına müəyyən gərginlikdə elektrik cərəyanı ötürülür. Ötürülən bu cərəyan şamın daxili rezistor elementindən keçərək onun uc hissəsində çox qısa zaman ərzində yüksək temperaturun yaranmasına səbəb olur. Yaranan istilik birbaşa silindr daxilindəki havanı qızdıraraq yanma kamerasında uyğun istilik şəraiti formalaşdırır. Qızdırılmış hava dizel yanacağının püskürdülməsi zamanı onun daha tez və tam şəkildə alışmasına kömək edir. Bu proses xüsusilə soyuq mühərriklərdə və aşağı temperatur şəraitində mühərrikin gecikməsiz işə düşməsi baxımından vacibdir. Müasir avtomobillərdə alışdırma şamlarının aktiv qalma müddəti elektron idarəetmə bloku tərəfindən avtomatik olaraq tənzimlənir. Bu sistem mühərrikin cari temperaturunu, ətraf mühitin istilik dərəcəsini və digər texniki parametrləri nəzərə alaraq şamların işləmə müddətini müəyyən edir. Bəzi hallarda alışdırma şamları mühərrik artıq işə düşdükdən sonra da qısa müddət ərzində fəaliyyətini davam etdirə bilər. Bu əlavə qızdırma mərhələsi yanma prosesinin daha stabil getməsinə şərait yaradır. Nəticə etibarilə mühərrik daha səssiz, balanslı və səmərəli rejimdə işləyir, həm performans, həm də yanacaq effektivliyi yüksəlir.
Alışdırma şamlarının sıradan çıxmasının əsas səbəbləri
Alışdırma şamlarının sıradan çıxması adətən tək bir səbəbdən yox, bir neçə texniki və istismar amilinin birlikdə təsiri nəticəsində baş verir. Bu səbəblərin vaxtında bilinməsi və düzgün qiymətləndirilməsi nasazlıqların qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
Uzunmüddətli istismar - Alışdırma şamları davamlı olaraq yüksək temperatur və təzyiqə məruz qaldığı üçün zamanla material yorğunluğu yaranır və ucluq hissəsi aşınaraq funksionallığını itirir.
Yüksək istilik və təzyiq təsiri - Yanma kamerasında formalaşan ekstremal şərait şamın uc hissəsinin deformasiya olmasına və istilik ötürmə qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb olur.
Keyfiyyətsiz yanacaq istifadəsi - Aşağı keyfiyyətli dizel yanacağı yanma prosesini pozur və şamın üzərində çöküntülərin yaranmasına şərait yaradır.
Yanma kamerasında çöküntülərin yığılması - Karbon və digər qalıqlar şamın effektiv qızdırma qabiliyyətini azaldaraq onun normal işləməsinə mane olur.
Elektrik sistemində gərginlik dalğalanmaları - Sabit olmayan elektrik ötürülməsi şamın daxili rezistor elementinə zərər verə bilər.
Rele və ya idarəetmə bloku nasazlıqları - Şamlara vaxtında və düzgün cərəyan ötürülməməsi onların yarımçıq və qeyri-effektiv işləməsinə səbəb olur.
Mühərrikin tez-tez soyuq şəraitdə istismarı - Davamlı soyuq startlar alışdırma şamlarının üzərinə düşən yükü artıraraq aşınma prosesini sürətləndirir.
Vaxtında texniki baxışın aparılmaması - Profilaktik yoxlamaların gecikdirilməsi şamların nasazlığının erkən mərhələdə aşkar olunmasına imkan vermir.
Düzgün bərkitmə momentinə əməl edilməməsi - Həddindən artıq sıxma və ya boş bərkitmə mexaniki zədələrə və istilik ötürülməsinin pozulmasına gətirib çıxarır.
Bu amillərin hər biri alışdırma şamlarının sıradan çıxma riskini artıraraq dizel mühərrikin işə salınmasında və ümumi performansında problemlərə səbəb ola bilər.
Nasaz alışdırma şamlarının əlamətləri hansılardır?
Nasaz alışdırma şamlarının ən erkən və diqqətçəkən əlamətlərindən biri mühərrikin çətin işə düşməsidir. Xüsusilə dizel mühərriklərində alışdırma şamları soyuq start zamanı yanma kamerasının lazımi temperaturu əldə etməsində əsas rol oynadığından, onların nasazlığı start prosesini əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir. Bu problem daha çox səhər saatlarında və mühərrik tam soyumuş vəziyyətdə özünü göstərir, start zamanı gecikmə və mühərrikin bir neçə dəfə çevrilməsinə ehtiyac yaranır.Mühərrik işə düşdükdən sonra isə onun titrəməli və qeyri-sabit işləməsi müşahidə oluna bilər. Bu hal silindrlərdə yanmanın bərabər getməməsi ilə bağlıdır və sürücü sükan arxasında mühərrikin normal ritmdə işləmədiyini aydın şəkildə hiss edir. Xüsusilə boş rejimdə mühərrikin silkələnməsi və səs tonunun dəyişməsi nasaz alışdırma şamlarının tipik göstəricilərindəndir. Qluşitel borusundan ağ və ya boz rəngli tüstünün çıxması da bu problemin yayğın əlamətləri sırasındadır. Bu tüstü adətən yanacağın tam yanmaması nəticəsində yaranır və alışdırma şamlarının kifayət qədər istilik yaratmaması ilə birbaşa əlaqəlidir. Tüstünün davamlı olması mühərrikdə əlavə çirklənməyə və ekoloji normativlərin pozulmasına da səbəb ola bilər. Nasaz alışdırma şamları yanacaq sərfiyyatının artmasına da təsir göstərir. Yanma prosesi effektiv getmədiyi üçün mühərrik eyni gücü əldə etmək məqsədilə daha çox yanacaq sərf etməyə başlayır. Bu isə həm iqtisadi baxımdan əlavə xərc yaradır, həm də mühərrikin ümumi səmərəliliyini azaldır. Bəzi hallarda avtomobilin mühərrik idarəetmə lampasının yanması sürücüyə problem barədə xəbərdarlıq edir. Elektron idarəetmə bloku alışdırma sistemində uyğunsuzluq aşkar etdikdə bu siqnalı aktivləşdirir və sürücünün vaxtında servisə müraciət etməsini tövsiyə edir. Sürətlənmə zamanı mühərrikin reaksiyasının zəifləməsi də nasaz şamların dolayı təsirlərindən biridir. Avtomobil qaz pedalına gec cavab verir, sürətlənmə daha zəif və qeyri-bərabər olur ki, bu da sürüş komfortunu və təhlükəsizliyi mənfi təsir edir. Soyuq hava şəraitində bu problemlər daha qabarıq şəkildə hiss olunur. Aşağı temperaturda alışdırma şamlarının rolu daha da artdığı üçün onların zəif işləməsi mühərrikin davranışında ciddi fərqlər yaradır. Bu əlamətlərə uzun müddət məhəl qoyulmaması isə problemin daha da dərinləşməsinə və digər mühərrik hissələrinin zədələnməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də nasazlıq əlamətləri ilk mərhələdə aşkarlanmalı və erkən diaqnostika aparılaraq vaxtında müdaxilə edilməlidir.
Alışdırma şamları sıradan çıxdıqda nə baş verir?
Alışdırma şamları sıradan çıxdıqda dizel mühərrikin ilk işə düşmə mərhələsi ciddi şəkildə problemli hala gəlir və bu, xüsusilə soyuq hava şəraitində daha qabarıq şəkildə hiss olunur. Yanma kamerasında lazımi istilik səviyyəsi formalaşmadığı üçün püskürdülən dizel yanacağı tam və düzgün şəkildə alışa bilmir. Nəticədə mühərrik normal rejimdə deyil, gecikmə və fasilələrlə start almağa çalışır. Bu uzunmüddətli start cəhdləri akkumulyatorun daha tez boşalmasına və starter mexanizminin normadan artıq yüklənməsinə səbəb olur. Natamam yanma prosesi mühərrik daxilində karbon çöküntülərinin artmasına şərait yaradır ki, bu da digər texniki hissələrin işinə mənfi təsir göstərir. Eyni zamanda egzoz sistemindən çıxan tüstünün miqdarı artır və tüstünün rəngi dəyişə bilər. Yanacağın səmərəsiz yanması ümumi yanacaq sərfiyyatının yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Bu hal avtomobilin iqtisadi göstəricilərini zəiflədir və istismar xərclərini artırır. Mühərrikin gücü və reaksiyası zəifləyir, sürüş zamanı performans itkisi hiss olunur. Uzun müddət bu vəziyyətdə istifadə edildikdə silindr divarlarında və klapan mexanizmlərində əlavə aşınmalar yarana bilər. Məhz bu risklərə görə nasaz alışdırma şamları ilə avtomobilin istismarı tövsiyə edilmir və problem ən qısa zamanda aradan qaldırılmalıdır.
Alışdırma şamları sıradan çıxdıqda nə edilməlidir?
Alışdırma şamlarında nasazlıq müəyyən edildikdə atılmalı olan ilk və ən vacib addım dəqiq diaqnostikanın aparılmasıdır, çünki problemin mənbəyi yalnız şamların özü ilə məhdudlaşmaya bilər. Müasir avtomobillərdə kompüter diaqnostikası vasitəsilə hansı silindrdə yerləşən alışdırma şamının düzgün işləmədiyini və ya ümumiyyətlə aktiv olmadığını asanlıqla müəyyən etmək mümkündür. Bəzən yalnız bir şam sıradan çıxsa belə, digər şamlar da eyni istismar müddətini keçdiyi üçün aşınma həddinə yaxın ola bilər. Bu səbəbdən texniki baxımdan daha düzgün yanaşma bütün alışdırma şamlarının bir dəfəyə dəyişdirilməsidir. Dəyişdirmə zamanı mütləq avtomobil istehsalçısının tövsiyə etdiyi texniki xüsusiyyətlərə və model uyğunluğuna malik şamlar seçilməlidir. Keyfiyyətli və etibarlı ehtiyat hissəsi həm daha uzun xidmət müddəti təmin edir, həm də mühərrikin stabil işləməsinə müsbət təsir göstərir. Quraşdırma prosesi zamanı şamların istehsalçı tərəfindən müəyyən edilmiş bərkitmə momenti ilə sıxılması vacibdir, çünki normadan artıq və ya az sıxma mexaniki problemlərə yol aça bilər. Eyni zamanda şamların elektrik bağlantıları və naqil ucları diqqətlə yoxlanmalı, oksidləşmə və boşluqlar aradan qaldırılmalıdır. Əgər aparılan yoxlama nəticəsində nasazlığın mənbəyi alışdırma şamları deyil, rele, sığorta və ya idarəetmə bloku olarsa, həmin hissələrin də təmiri və ya dəyişdirilməsi mütləq şəkildə həyata keçirilməlidir. Problemin vaxtında və düzgün formada aradan qaldırılması gələcəkdə daha ciddi mühərrik nasazlıqlarının və yüksək təmir xərclərinin qarşısını alır.
Alışdırma şamlarının vaxtında dəyişdirilməsinin üstünlükləri
Alışdırma şamlarının vaxtında dəyişdirilməsi dizel mühərrikin ümumi iş rejiminin stabil və etibarlı qalmasında mühüm rol oynayır. Sağlam şamlar sayəsində mühərrik start mərhələsində gecikmə yaşamadan daha tez və problemsiz şəkildə işə düşür. Yanma kamerasında lazımi istilik vaxtında formalaşdığı üçün dizel yanacağı daha effektiv və tam şəkildə yanır. Bu isə yanma prosesinin səmərəliliyini artıraraq ümumi yanacaq sərfiyyatının azalmasına şərait yaradır. Düzgün işləyən alışdırma şamları mühərrikin titrəməsini minimuma endirir və onun daha sakit, balanslı rejimdə fəaliyyət göstərməsini təmin edir. Natamam yanmanın qarşısı alındığı üçün egzoz qazlarının miqdarı azalır və ekoloji göstəricilər daha yaxşı səviyyəyə yüksəlir. Start zamanı mühərrikin tez işə düşməsi akkumulyatorun və starter sisteminin üzərinə düşən yükü xeyli azaldır. Bu da həmin hissələrin daha uzun müddət problemsiz xidmət etməsinə imkan yaradır. Eyni zamanda mühərrik daxilindəki digər komponentlər daha az stressə məruz qalır və onların istismar müddəti uzanır. Xüsusilə soyuq hava şəraitində avtomobilin etibarlılığı artır və sürücü üçün əlavə rahatlıq yaranır. Bütün bu üstünlüklər uzunmüddətli perspektivdə texniki təmir xərclərinin azalmasına və avtomobilin daha səmərəli istismarına şərait yaradır.
Alışdırma şamları dizel mühərriklərin sağlam və etibarlı işləməsi üçün vacib texniki komponentdir. Bu hissələrin vəziyyəti xüsusilə soyuq hava şəraitində özünü daha aydın göstərir. Nasaz şamlar yalnız işə salma probleminə deyil, həm də ümumi mühərrik performansının zəifləməsinə səbəb olur. Vaxtında diaqnostika və düzgün müdaxilə ciddi xərclərin qarşısını ala bilər. Keyfiyyətli ehtiyat hissəsi seçimi uzunmüddətli fayda yaradır. Müntəzəm texniki baxış bu tip problemlərin erkən aşkar edilməsinə kömək edir. Sürücülər alışdırma şamlarının əhəmiyyətini nəzərə almalıdır. Texniki məsələlərə laqeyd yanaşmaq mühərrikin ömrünü qısaldır. Düzgün qulluq isə avtomobilin etibarlılığını artırır. Bu yanaşma həm təhlükəsizlik, həm də iqtisadi baxımdan ən doğru seçimdir.
