Qızan sürətlər qutusu hansı hissələri məhv edir ?
Mexaniki və avtomatik sürətlər qutusu arasında əsas fərq idarəetmə prinsipindədir. Mexaniki qutuda bütün proses sürücünün nəzarətində olur. Debriyaj pedalına basırsan, sürəti dəyişirsən, gücü özün idarə edirsən. Yəni sürücü ilə avtomobil arasında birbaşa əlaqə var.
Hansı sürətdə getmək, nə vaxt ötürməni dəyişmək tamamilə sürücünün qərarından asılıdır. Bu, sanki velosiped sürmək kimidir. Sən pedalı nə qədər güclü çevirsən, o qədər sürətlənirsən. Avtomobilin reaksiyası birbaşa sənin hərəkətindən asılı olur.
Avtomatik sürətlər qutusunda isə vəziyyət tamam fərqlidir. Burada sürücü sadəcə qaz və əyləclə idarə edir, sürət dəyişimini isə elektron və hidravlik sistemlər həyata keçirir. Maşın özü düşünür, hansı anda hansı ötürmənin uyğun olduğunu hesablayır.
Bu prosesdə sensorlar, solenoid klapanlar, hidravlik blok və elektron idarəetmə bloku birlikdə işləyir. Yəni avtomatik qutu sanki öz beyni olan bir sistemdir. Bu da onu daha komfortlu, daha həssas edir. Avtomatik qutuların içində mexaniki qutudan qat-qat çox detal var.
Hər detal bir-biri ilə əlaqəlidir və biri sıradan çıxsa, digərlərinə də təsir edir. Məhz bu səbəbdən avtomatik qutular qızmaya qarşı daha zəif olur. Temperatur artdıqda təkcə metal hissələr yox, həm də yağın tərkibi, rezin sızdırmazlıqlar və elektron komponentlər zədələnir.
Bu məqalədə sürücülər sürətlər qutusunun niyə qızdığını, bu qızmanın hansı hissələri sıradan çıxardığını və problemin qarşısını necə almağın mümkün olduğunu öyrənəcəksiniz
Qızmanın əsas səbəbləri
Sürətlər qutusunun qızması adətən təsadüfi baş vermir və arxasında konkret səbəblər dayanır. Ən çox rast gəlinən səbəb texniki baxımın gecikdirilməsidir. Yağ vaxtında dəyişdirilmədikdə öz xüsusiyyətlərini itirir. Tərkibində çirk və metal yonqarları toplanır. Bu isə yağın həm sürtünməni azaltmaq, həm də istiliyi yaymaq funksiyasını zəiflədir. Nəticədə hissələr bir-birinə daha çox sürtünür və temperatur yüksəlir. Sürücülərin avtomobili həddindən artıq yükləməsi də ciddi təsir göstərir. Ağır yük daşımaq, qoşqu çəkmək, uzun müddət dik yamaclarda sürmək sürətlər qutusunun üzərinə əlavə təzyiq yaradır. Bu zaman sistem normadan artıq işləməyə məcbur qalır. Sanki nəfəs almağa macal tapmır. Eyni anda həm mexaniki yüklənmə, həm də yağın zəifləməsi temperaturun sürətlə artmasına səbəb olur. Bu vəziyyət davam edərsə, artıq sadə qızma yox, real zədələnmə prosesi başlayır.
Yağ çatışmazlığı
Sürət qutusu yağı sadəcə maye deyil, sistemin qoruyucu qalxanı kimidir. O, metal hissələrin birbaşa təmasını azaldır, sürtünməni minimuma endirir. Yaranan istiliyi öz üzərinə çəkərək yayır. Əgər yağ səviyyəsi aşağıdırsa və ya keyfiyyətsiz yağ istifadə olunursa, hissələr qorunmasız qalır. Bu zaman metal birbaşa metalın üzərinə sürtünür və sanki yanmağa başlayır. Temperatur artdıqca yağın tərkibi daha da pozulur. Öz özlülüyünü itirir və artıq qoruyucu rolunu yerinə yetirə bilmir. Bu proses zəncirvari effekt yaradır. Yağ zəiflədikcə qızma artır, qızma artdıqca yağ daha da sıradan çıxır. Nəticədə sürətlər qutusunun daxilində real aşınma başlayır.
Həddən artıq yüklənmə
Avtomobil hər yük üçün nəzərdə tutulmayıb. İstehsalçı tərəfindən müəyyən hədd qoyulub. Bu həddi aşdıqda sürətlər qutusu artıq normadan çox işləməyə məcbur qalır. Xüsusilə ağır qoşqu çəkmək, daima dolu maşınla hərəkət etmək, uzun məsafələrdə dik yollara qalxmaq sistemə böyük stress yaradır. Bu vəziyyətdə dişlilər, mufta hissələri və podşipniklər normaldan qat-qat artıq yüklənir. Sürətlər qutusu da həddindən artıq işləyərək qızmağa başlayır. Temperatur yüksəldikcə hissələrin ömrü qısalır, material zəifləyir və zədələnmə riski artır. Əgər bu vəziyyət tez-tez təkrarlanırsa, artıq sistemin daxilində gizli problemlər yaranmağa başlayır.
Qızma ilk olaraq hansı hissələrə zərər verir?
Sürətlər qutusu qızanda bütün hissələr eyni anda sıradan çıxmır. Əvvəlcə ən zəif nöqtələr təsirlənir. Bu adətən yağın birbaşa təmasda olduğu və daim fırlanan hissələr olur. Çünki bu detallar həm sürtünməyə, həm də yüksək temperatura məruz qalır. İlk mərhələdə zərər gizli olur və sürücü bunu dərhal hiss etmir. Amma proses səssiz şəkildə davam edir. Zamanla daha ciddi problemlərə çevrilir. Əgər bu mərhələdə tədbir görülməzsə, sonrakı mərhələlərdə artıq ciddi mexaniki sıradan çıxmalar baş verir.
Sürətlər qutusunun yağ sistemi
Yağ sistemi bütün mexanizmin damarları kimidir. Bu kanallar vasitəsilə yağ hər bir hissəyə çatır və onları qoruyur. Əgər bu kanallar çirklə tutulursa, yağ dövranı zəifləyir. Nəticədə bəzi hissələr yağsız qalır. Yağsız işləyən metal hissə isə uzun müddət tab gətirmir. Yağ çatmadıqda hissələr sürətlə aşınır, temperatur daha da yüksəlir və zədələnmə prosesi sürətlənir. Bu mərhələdə problem artıq tək bir detal yox, bütün sistem üçün təhlükəyə çevrilir.
Podşipniklər
Podşipniklər fırlanan hissələrin rahat və səssiz işləməsi üçün nəzərdə tutulub. Onlar yükü daşıyır və hərəkəti hamarlaşdırır. Qızma zamanı yağ öz xüsusiyyətlərini itirdikdə podşipniklər lazımi qədər yağlanmır. Bu isə onların qurumasına səbəb olur. Quruyan podşipniklər artıq sərbəst fırlana bilmir və içəridə sürtünmə artır. Nəticədə uğultu, titrəmə və sarsıntılar yaranır. Bu səslər sürücüyə açıq siqnaldır və sistemdə ciddi problem başlayıb. Əgər bu mərhələdə müdaxilə edilməzsə, podşipniklər tam dağılırə Ətrafdakı hissələrə də zərər vurur.
Dişli çarxlar
Dişli çarxlar sürətlər qutusunun əsas işçi hissələridir. Onlar bir-biri ilə daimi təmasda işləyir və gücü ötürür. Yağ olmadıqda və ya zəif olduqda bu təmas birbaşa metala-metal formasında baş verir. Bu zaman sürtünmə dəfələrlə artır və dişlərin səthi yeyilməyə başlayır. Əvvəlcə xırda aşınmalar yaranır, sonra isə dişlərin forması pozulur. Nəticədə sürət dəyişərkən zərbələr hiss olunur. Qəribə səslər çıxır və gecikmələr yaranır. Sanki dişli çarxlar bir-birinə uyğun gəlmir. Bu da sürüş rahatlığını azaldır və sistemin ömrünü ciddi şəkildə qısaldır. Əgər bu vəziyyət uzun müddət davam edərsə, artıq dişli çarxların dəyişdirilməsi qaçılmaz olur.
Qızmanın davam etməsi hansı problemlərə yol açır?
Sürətlər qutusunda qızma başlayıbsa və sürücü bunu vaxtında ciddiyə almırsa, problem tədricən böyüyür. İlk mərhələdə sadəcə aşınma müşahidə olunsa da, zaman keçdikcə real zədələnmə prosesi başlayır. Bu artıq geri dönüşü çətin olan mərhələdir. Çünki yüksək temperatur metalın strukturunu zəiflədir. Rezin və sürtünmə materiallarını yandırır, yağın kimyəvi tərkibini pozur. Nəticədə hissələr öz funksiyasını tam yerinə yetirə bilmir. Avtomobil əvvəlki kimi axıcı sürülmür, sürət dəyişimi kobudlaşır, güc ötürülməsi qeyri-sabit olur. Sanki insan uzun müddət qızmar günəş altında qalır. Əvvəlcə halsızlaşır, sonra isə sağlamlıq problemləri başlayır. Sürətlər qutusu da eyni prosesdən keçir. Əgər bu mərhələdə müdaxilə olunmazsa, artıq sistemin bir neçə əsas hissəsi paralel olaraq sıradan çıxmağa başlayır və təmir xərci dəfələrlə artır.
Mufta diskləri
Avtomatik sürətlər qutusunda mufta diskləri sürət dəyişimi zamanı əsas rolu oynayır. Bu disklər mühərrikdən gələn gücü ötürür və lazım olan anda ayırır. Qızma zamanı mufta diskləri həddindən artıq temperatura məruz qalır və sürtünmə səthi yanmağa başlayır. Bu yanma diskin səthini şüşə kimi sərt və sürüşkən edir. Nəticədə disklər artıq gücü düzgün ötürə bilmir. Maşın qaz verəndə sürüşür, amma sürət yığmır. Bu vəziyyət sanki yaş yolda təkərlərin boşuna fırlanmasına bənzəyir. Güc var, amma təkərlərə ötürülmür. Sürücü bunu zəif dartma, gec sürət yığma və qəfil güc itkisi kimi hiss edir. Əgər bu vəziyyət davam edərsə, mufta diskləri tam sıradan çıxır. Avtomobil hərəkət edə bilməz hala gəlir.
Sinxronizatorlar
Mexaniki sürətlər qutusunda sinxronizatorlar sürət dəyişimini yumşaltmaq üçün nəzərdə tutulub. Onlar dişli çarxların fırlanma sürətini bərabərləşdirir. Sürücüyə rahat keçid imkanı yaradır. Qızma zamanı bu hissələrin materialı zəifləyir, sürtünmə səthi sıradan çıxır. Nəticədə sürət dəyişmək çətinləşir. Sürücü sürəti keçirərkən müqavimət hiss edir. Bəzən isə sürət ümumiyyətlə keçmir. Digər hallarda isə keçid zamanı xoşagəlməz səslər yaranır. Bu sanki paslanmış qapını zorla açmağa bənzəyir. Həm səs çıxır, həm də əlavə güc tələb olunur. Bu vəziyyət davam edərsə, sinxronizatorlar öz funksiyasını tam itirir. Mexaniki qutu idarəolunmaz hala gəlir.
Qızma nəticəsində yaranan səslər və əlamətlər
Avtomobil səninlə daim ünsiyyətdədir, sadəcə onu dinləmək lazımdır. Qızma başlayan andan etibarən sürətlər qutusu müxtəlif siqnallar verməyə başlayır. Bu siqnallar əsasən səs və davranış dəyişiklikləri şəklində özünü göstərir. Əvvəllər səssiz işləyən mexanizm indi qəribə uğultular, cırıltılar və titrəmələrlə xəbərdarlıq edir. Bu əlamətlər təsadüfi deyil və hər biri konkret problemin göstəricisidir. Əgər sürücü bu səsləri vecinə almırsa, vəziyyət daha da ağırlaşır. Artıq sadə müdaxilə ilə problemi həll etmək mümkün olmur.
Metal sürtünmə səsləri
Əgər sürət dəyişərkən metalın metal üzərinə sürtülməsi kimi səslər eşidirsənsə, bu artıq ciddi xəbərdarlıqdır. Uğultu, cırıltı, xırıltı kimi səslər dişli çarxların və podşipniklərin yağsız qaldığını göstərir. Bu səslər sanki iki dəmir parçasını bir-birinə sürtəndə çıxan səsə bənzəyir. Normal işləyən sistemdə belə səslər olmamalıdır. Əgər bu cür səslər davamlı hal alırsa, deməli sürətlər qutusunun daxilində artıq real zədələnmə prosesi gedir. Bu mərhələdə gecikmək vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Digər hissələrin də sıradan çıxmasına səbəb olur.
Sürət dəyişərkən gecikmə
Qaz verirsən, amma maşın dərhal reaksiya vermir. Sanki düşündükdən sonra hərəkət edir. Bu vəziyyət mufta disklərinin sürüşdüyünü göstərir. Yəni mühərrik gücü yaranır, amma bu güc təkərlərə gec çatır. Bu da sürücüdə qəribə hiss yaradır, maşın əvvəlki kimi çevik olmur. Bəzən sürət dəyişimi zamanı ani zərbələr də hiss olunur. Bu, sistemin artıq balansını itirdiyini göstərir. Əgər bu hal tez-tez təkrarlanırsa, problem dərinləşib deməkdir. Artıq peşəkar müdaxilə qaçılmaz olur.
Avtomatik sürətlər qutusunda əlavə risklər
Avtomatik sürətlər qutusu mexaniki qutudan daha mürəkkəb quruluşa malikdir. Burada təkcə metal hissələr yox, həm də hidravlik və elektron komponentlər var. Qızma zamanı bu hissələr də ciddi risk altına düşür. Çünki yüksək temperatur təkcə metala yox, həm də yağın kimyəvi tərkibinə, plastik və rezin detallara təsir edir. Nəticədə avtomatik qutuda problemlər daha sürətlə yayılır. Daha bahalı təmir tələb olunur. Bu səbəbdən avtomatik qutuda qızma əlamətləri göründükdə daha diqqətli olmaq lazımdır.
Hidravlik blok
Hidravlik blok avtomatik sürətlər qutusunun beyni kimidir. O, yağ təzyiqini idarə edir və sürətlərin düzgün dəyişməsini təmin edir. Qızma zamanı yağ öz özlülüyünü itirir və artıq lazımi təzyiq yarada bilmir. Bu da hidravlik blokun səhv işləməsinə səbəb olur. Nəticədə sürətlər vaxtından əvvəl və ya gec dəyişir. Bəzən isə ümumiyyətlə düzgün keçmir. Sürücü bunu qəfil zərbələr, sürətin öz-özünə dəyişməsi və ya keçməməsi kimi hiss edir. Bu mərhələdə problem artıq təkcə mexaniki deyil, sistemin idarəetmə hissəsinə də təsir göstərmiş olur.
Solenoid klapanlar
Solenoid klapanlar avtomatik qutuda sürət dəyişimini elektron siqnallar vasitəsilə idarə edir. Bu klapanların içindəki bobinlər temperatur dəyişikliyinə çox həssasdır. Qızma zamanı bu bobinlər zədələnə bilər və klapanlar düzgün açılıb-bağlanmaz. Nəticədə sistem səhv siqnallar alır və sürətlər qarışıq şəkildə dəyişir. Bəzən maşın bir sürətdə ilişib qalır, bəzən isə qəfil başqa sürətə keçir. Bu vəziyyət sürücünün nəzarətini zəiflədir və sürüş təhlükəsizliyini azaldır. Əgər bu problem vaxtında həll olunmazsa, avtomatik qutunun bütün elektron sistemi risk altına düşür.
Qızmanın qarşısını necə almaq olar
Sürətlər qutusunun qızması qorxulu səslənsə də, əslində çox vaxt qabaqlana bilən problemdir. Əsas məsələ avtomobilə münasibətdir. Qızmanın qarşısını almaq üçün mütləq bahalı tədbirlərə ehtiyac yoxdur. Sadə, amma davamlı nəzarət və düzgün istifadə vərdişləri bu riski xeyli azalda bilər. Unutma ki, sürətlər qutusu səssiz işləyirsə, bu onun sağlam olduğunun göstəricisidir. Amma səs, titrəmə və gecikmə varsa, artıq gecikmədən tədbir görmək lazımdır. Profilaktik yanaşma sonradan bahalı təmirdən xilas edir.
Vaxtında texniki baxım
Sürətlər qutusunun sağlam qalmasının əsas şərti vaxtında texniki baxımdır. Yağ səviyyəsinin mütəmadi yoxlanılması bu işin təməlidir. Yağ azdırsa və ya rəngi qaralmışsa, bu artıq xəbərdarlıq siqnalıdır. Çünki köhnəlmiş yağ öz qoruyucu xüsusiyyətini itirir və hissələri lazımi səviyyədə qoruya bilmir. Sızmaların nəzarətdə saxlanması çox vacibdir. Bəzən xırda bir sızma sürücü tərəfindən hiss olunmur. Amma zamanla ciddi yağ itkisinə səbəb olur. Bu da sürətlər qutusunu qorumasız vəziyyətdə qoyur. Texniki baxım zamanı ustanın sürətlər qutusunun alt hissəsinə, birləşmə nöqtələrinə və yağ tıxaclarına diqqət yetirməsi lazımdır. Çünki problem nə qədər tez aşkar edilərsə, həlli də bir o qədər asan və ucuz olar. Bu mərhələdə görülən tədbir gələcəkdə böyük xərclərin qarşısını ala bilər.
Düzgün sürmə vərdişləri
Sürücünün davranışı sürətlər qutusunun ömrünə birbaşa təsir edir. Avtomobili zorla sürmək, qəfil sürətlənmələr etmək, uzun müddət ağır yüklə hərəkət etmək sistemi həddindən artıq yükləyir. Bu, sanki insanın fasiləsiz ağır iş görməsinə bənzəyir. Bir müddət dözür. Amma sonra yorulur və problemi başlayır. Avtomobildə də eyni proses gedir. Xüsusilə dik yollarda maşını həddindən artıq yormamaq, ötürmələri vaxtında dəyişmək, avtomatik qutuda qəfil qaz verməmək çox vacibdir. Sürəti tədricən artırmaq və azaltmaq mexanizmin daha rahat işləməsinə kömək edir. Avtomobili uzun müddət maksimal yüklə istifadə etməmək də qızma riskini azaldır. Düzgün sürmə vərdişləri təkcə sürətlər qutusunu yox, bütün avtomobil sistemlərini qoruyur.
