Zəncir və kəmər sistemləri arasındakı fərqlər
Avtomobil mühərrikinin düzgün və balanslı işləməsi üçün bütün daxili hissələr bir-biri ilə dəqiq uyğunlaşmalıdır. Məhz bu uyğunluğu təmin edən əsas mexanizm paylama sistemidir. Paylama sistemi klapanların açılıb-bağlanma anını porşenlərin hərəkəti ilə uyğunlaşdırır. Bütün prosesin saniyə-saniyə düzgün baş verməsinə nəzarət edir. Əgər bu sinxronluq pozularsa, mühərrikdə titrəmə, güc itkisi və hətta ciddi mexaniki zədələr yarana bilər.
Bu sinxronluq isə iki əsas üsulla təmin olunur: zəncir və ya kəmər vasitəsilə. Bu hissələri mühərrikin beyni ilə əzələləri arasında qurulan körpüyə bənzətmək olar. Necə ki, insan bədənində beyin əzələlərə siqnal göndərir və hərəkət yaranır, mühərrikdə də bu siqnallar zəncir və kəmər vasitəsilə ötürülür. Əgər körpü zəifdirsə və ya sıradan çıxarsa, bütün sistem çökür. Buna görə də zəncir və kəmər mühərrikin görünməyən, amma həyati əhəmiyyət daşıyan hissələridir.
Zəncir sistemi metal halqalardan ibarət möhkəm konstruksiyadır. Xarici görünüşü velosiped zəncirini xatırlatsa da, onunla müqayisədə qat-qat güclü materialdan hazırlanır. Bu zəncir mühərrikin daxilində yerləşir və daim mühərrik yağı ilə təmasda olur. Yağlanma zəncirin sürtünmədən qorunmasına, qızmamasına və uzun müddət stabil işləməsinə kömək edir. Məhz buna görə də zəncir sistemi uzunömürlü hesab olunur.
Kəmər sistemi isə rezin əsaslı elastik materialdan hazırlanır və içərisində möhkəmləndirici lif qatları yerləşir. Bu liflər kəmərin dartılmasının və qopmasının qarşısını almaq üçün əlavə güc verir. Zəncirdən fərqli olaraq kəmər açıq mühitdə işləyir və yağla təmasda olmur. Bu xüsusiyyət onu daha səssiz edir və mühərrikin işləmə səsini minimuma endirir. Komforta önəm verən sürücülər üçün bu ciddi üstünlük sayılır. Kəmər yüngül olduğu üçün mühərriki əlavə yükləmir. Amma elastik materialdan hazırlandığı üçün zamanla sərtləşə, çat verə və elastikliyini itirə bilər.
Bu məqalədə zəncir və kəmər sistemlərinin fərqlərini, üstünlüklərini və hansı halda hansının daha uyğun olduğunu dəqiq anlayacaqsınız.
Material fərqləri
Zəncir və kəmər sistemləri arasındakı əsas fərq məhz istifadə olunan materialdan başlayır. Bu fərq onların işləmə tərzinə, ömrünə, baxım ehtiyacına birbaşa təsir göstərir. Material seçimi təsadüfi deyil, çünki mühərrik daxilində çox yüksək temperatur, güclü sürtünmə və davamlı hərəkət mövcuddur. Bu səbəbdən hər iki sistem fərqli şəraitə uyğun hazırlanır. Zəncir daha sərt və möhkəm mühit üçün nəzərdə tutulduğu halda, kəmər səssizlik və elastiklik üzərində qurulub. Birini dəmir körpüyə, digərini isə elastik rezin yoluna bənzətmək olar. Hər ikisi eyni məqsədə xidmət edir. Amma fərqli xüsusiyyətlərə malikdir.
Zəncir materialları
Zəncir sistemi əsasən polad və müxtəlif metal ərintilərindən hazırlanır. Bu materiallar yüksək istiliyə, güclü mexaniki yüklənmələrə və davamlı sürtünməyə qarşı son dərəcə dözümlüdür. Zəncirin hər bir halqası xüsusi sərtlikdə istehsal olunur ki, uzun müddət forma dəyişməsin və uzanma minimum səviyyədə olsun. Mühərrik işlədikcə zəncir daimi olaraq yağlanır. Bu yağlar metal hissələrin bir-birinə sürtünməsini azaldır. Nəticədə həm səs azalır, həm də aşınma gecikir. Bu sistemi polad trosla müqayisə etmək olar, nə qədər yüklənsə də, asanlıqla qopmur. Zəncir materiallarının əsas üstünlüyü uzunömürlülük, etibarlılıq və ağır şəraitə uyğunlaşmaq qabiliyyətidir. Amma bu möhkəmlik çəkini artırır və mühərrik üçün əlavə yük yarada bilər.
Kəmər materialları
Kəmər sistemi isə rezin əsaslı materialdan hazırlanır. İçərisində neylon liflər, sintetik qatlar yerləşdirilir. Bu qatlar kəmərin möhkəmliyini artırmaq və dartılmanın qarşısını almaq üçün istifadə olunur. Rezin material elastik olduğu üçün hərəkət zamanı daha səssiz işləyir və vibrasiyanı azaldır. Bu da sürüş komfortuna müsbət təsir göstərir. Kəməri idman ayaqqabısına bənzətmək olar, yüngüldür, rahatdır. Amma metal qədər sərt və davamlı deyil. Zaman keçdikcə rezin sərtləşə, çatlar yarana və elastikliyini itirə bilər. Kəmər müəyyən müddətdən sonra dəyişdirilməlidir. Material baxımından kəmər daha həssasdır. Amma səssiz və yumşaq işləmə xüsusiyyəti ilə üstünlük qazanır.
Dayanıqlıq və ömür
Avtomobil sahiblərinin ən çox maraqlandığı mövzulardan biri də məhz bu sistemlərin nə qədər davam gətirəcəyidir. Çünki paylama sistemində problem yarandıqda nəticələr çox ciddi ola bilər. Burada zəncir və kəmər arasında açıq fərq ortaya çıxır. Bir tərəfdə uzunömürlü və möhkəm metal konstruksiya, digər tərəfdə isə müəyyən müddətdən sonra dəyişdirilməsi vacib olan elastik sistem mövcuddur. Seçim edərkən bu fərq mütləq nəzərə alınmalıdır.
Zəncirin ömrü
Zəncir sistemi adətən 200-300 min kilometr məsafə qət edə bilir. Hətta bəzi avtomobil modellərində zəncir mühərrikin bütün istismar müddəti ərzində dəyişdirilmədən istifadə olunur. Bu, sürücülər üçün böyük üstünlükdür. Çünki əlavə xərc və tez-tez servisə getmək ehtiyacı azalır. Zəncirin uzunömürlü olmasının əsas səbəbi metal konstruksiya və daimi yağlanmadır. Amma bu o demək deyil ki, tam nəzarətsiz qalmalıdır. Vaxtında yağ dəyişimi aparılmazsa və keyfiyyətsiz yağ istifadə olunarsa, zəncir uzana, səs salmağa başlaya bilər. Bu zaman gecikmək ciddi problemlərə yol aça bilər. Yəni zəncir uzunömürlüdür. Amma diqqətsizlik onun ömrünü qısalda bilər.
Kəmərin ömrü
Kəmər sistemi isə orta hesabla 60-120 min kilometr arası dəyişdirilməlidir. Bu göstərici avtomobil modelinə, mühərrikin quruluşuna və istifadə şəraitinə görə dəyişə bilər. Kəmər rezin əsaslı olduğu üçün zamanla sərtləşir, elastikliyini itirir və qopma riski yaranır. Əgər vaxtında dəyişdirilməzsə, kəmər qopa bilər və bu da klapanların porşenlə toqquşmasına səbəb olar. Nəticədə mühərrikdə çox bahalı nasazlıq yaranar. Kəməri köhnəlmiş rezin şlanqa bənzətmək olar. Xaricdən sağlam görünə bilər, amma içəridən zəifləyib qəfil sıradan çıxa bilər. Buna görə də kəmər sistemi olan avtomobillərdə dəyişmə intervalına ciddi riayət etmək çox vacibdir.
Baxım və texniki xidmət
Zəncir və kəmər sistemlərinin sağlam işləməsi birbaşa baxım və texniki nəzarətdən asılıdır. Bu hissələr mühərrikin ən kritik nöqtəsində yerləşdiyi üçün onlara laqeyd yanaşmaq böyük risk deməkdir. Baxım sadəcə hissəni dəyişməkdən ibarət deyil, əksinə, profilaktik yanaşma tələb edir. Yəni problem yaranmadan əvvəl tədbir görmək lazımdır. Vaxtında edilən texniki nəzarət həm xərcləri azaldır, həm də mühərrikin ömrünü uzadır. Bu sistemi insan sağlamlığına bənzətmək olar. Vaxtında müayinə olunmayan xəstəlik sonradan daha ağır nəticələrə səbəb olur. Eyni qayda avtomobil üçün də keçərlidir.
Zəncir baxımı
Zəncir sistemi olan avtomobillərdə əsas diqqət yağ dəyişiminə yönəldilməlidir. Çünki zəncir daim mühərrik yağı ilə işləyir. Bütün sürtünmə məhz bu yağın keyfiyyəti ilə tənzimlənir. Keyfiyyətli yağ istifadə olunarsa, zəncir daha sakit işləyir. Aşınma azalır və uzanma riski minimuma enir. Əks halda, ucuz və keyfiyyətsiz yağ metal hissələrin bir-birinə sürtünməsini artırır və nəticədə zəncir səs salmağa başlayır. Bu səs adətən soyuq start zamanı daha çox hiss olunur. Bir çox sürücü bunu önəmsiz qəbul edir, amma əslində bu, ciddi xəbərdarlıqdır. Zəncir baxımı yalnız yağla bitmir, gərginlik mexanizmi və bələdçi relslər də yoxlanmalıdır. Əgər bu hissələrdə aşınma varsa, zəncir düzgün oturmaz və risk yaranar. Yəni zəncir uzunömürlüdür, amma düzgün qulluq olmadıqda bu üstünlük mənasını itirir.
Kəmər baxımı
Kəmər sistemi olan avtomobillərdə isə əsas qayda vaxtında dəyişmədir. Burada yağlama və mexaniki baxım zəncir qədər tələb olunmur. Çünki kəmər açıq mühitdə işləyir. Amma rezin əsaslı olduğu üçün zamanla sərtləşir və elastikliyini itirir. Bu proses gözlə görünməyə bilər, kəmər zahirən sağlam görünsə də, içəridən zəifləyə bilər. Buna görə də istehsalçının göstərdiyi dəyişmə intervalına mütləq əməl olunmalıdır. Gecikmə mühərrik üçün çox ciddi risk yaradır. Kəmər qoparsa, klapanlar porşenlə toqquşa bilər və bu da böyük maddi zərər deməkdir. Bir çox sürücü bu riski qiymətləndirmir və dəyişməni təxirə salır. Halbuki vaxtında dəyişdirilən kəmər mühərriki böyük xərclərdən qoruyur. Kəmər baxımını rezin təkərlərin dəyişdirilməsi ilə müqayisə etmək olar. Vaxtında dəyişilməsə, qəza riski yaranır.
Avtomobil seçərkən nəyi nəzərə almalıyıq
Avtomobil alarkən zəncirli və ya kəmərli sistem seçimi çox önəmlidir. Bu seçim sürücünün istifadə tərzinə, büdcəsinə və servis imkanlarına uyğun olmalıdır. Əgər uzun müddət avtomobili dəyişməyi planlaşdırmırsansa və az servis xərci istəyirsənsə, zəncir sistemi daha məntiqli seçim ola bilər. Çünki uzunömürlüdür və tez-tez dəyişmə tələb etmir. Amma daha səssiz və komfortlu sürüş istəyənlər üçün kəmər sistemi cəlbedici görünür. Burada əsas meyar illik qət edilən məsafədir. Çox sürənlər üçün kəmərin tez-tez dəyişdirilməsi əlavə xərc deməkdir. Yaşadığın ərazidə etibarlı servis olub-olmaması da önəmlidir. Çünki bəzi ustalar zəncir dəyişməsində təcrübəsiz ola bilər. Yəni seçim edərkən təkcə mühərrik gücünə yox, daxili mexanizmə də diqqət yetirmək lazımdır.
Ən çox edilən səhvlər
Sürücülərin ən çox yol verdiyi səhvlərin başında kəməri vaxtında dəyişdirməmək gəlir. Bir çox insan düşünür ki, hələ işləyirsə, deməli problem yoxdur. Amma bu çox təhlükəli yanaşmadır. Kəmər qopanda xəbərdarlıq etmir, qəfil sıradan çıxır. Digər geniş yayılmış səhv isə keyfiyyətsiz yağ istifadə etməkdir. Xüsusilə zəncir sistemi olan avtomobillərdə bu, zəncirin uzanmasına və səs salmasına səbəb olur. Bəzi sürücülər isə ucuz yağla qənaət etdiyini düşünür. Amma sonradan minlərlə manatlıq təmir xərci ilə qarşılaşır. Digər səhv ustaya kor-koranə inanmaqdır. Hər deyilənə yox demək lazımdır. Servis kitabçasına və istehsalçı tövsiyələrinə əsaslanmaq daha doğrudur. Yəni düzgün informasiya və vaxtında tədbir avtomobilin sağlamlığı üçün əsas şərtdir.
