Avtomobilin kompressorunun iş prinsipi necədir?

Avtomobilin kondisioner sistemi sürüş komfortunu təmin edən ən vacib texniki qurğulardan biri hesab olunur. Bu sistemin mərkəzində isə avtomobil kompressoru dayanır. Kompressor olmadan kondisionerin işləməsi texniki baxımdan mümkün deyil. Çünki sistemdə soyuducu qazın dövranını təmin edən əsas mexanizm məhz kompressordur. Avtomobil kompressoru qazı sıxaraq onun temperatur və təzyiq xüsusiyyətlərini dəyişir. Bu proses olmadan salonun soyudulması baş verməz. Bir çox sürücü kondisionerin işləməməsini yalnız qaz çatışmazlığı ilə əlaqələndirir. Halbuki problemin kökündə çox vaxt kompressorun iş prinsipi ilə bağlı nasazlıqlar dayanır. Kompressor mexaniki və termodinamik proseslərin birləşdiyi mürəkkəb qurğudur. Onun düzgün işləməsi bütün sistemin balansını qoruyur.

Avtomobil kompressoru nədir və hansı funksiyanı yerinə yetirir?

Avtomobil kompressoru kondisioner sistemində soyuducu qazın dövranını təmin edən əsas mexaniki hissədir. O, aşağı təzyiqli qazı qəbul edərək onu yüksək təzyiq altında sıxır. Bu sıxılma prosesi qazın temperaturunun yüksəlməsinə səbəb olur. Kompressor mühərrikdən aldığı mexaniki enerjini bu məqsədlə istifadə edir. Əksər avtomobillərdə kompressor kəmər ötürməsi vasitəsilə işləyir. Bu kəmər mühərrikin krank valına birbaşa bağlı olur. Kompressorun işə düşməsi elektromaqnit mufta vasitəsilə tənzimlənir. Sürücü kondisioneri aktiv etdikdə mufta birləşir və kompressor fırlanmağa başlayır. Bu zaman sistemdə qaz dövranı aktivləşir. Kompressorun əsas funksiyası istilik mübadiləsinin başlanğıc mərhələsini yaratmaqdır. Bu funksiya olmadan kondisioner sistemi tamamilə passiv qalır.

Avtomobil kompressorunun əsas hissələri

Avtomobil kompressoru bir neçə əsas mexaniki və texniki hissənin birgə, koordinasiyalı işi nəticəsində fəaliyyət göstərir. Bu hissələrin hər biri kompressorun təzyiq yaratmaq, sabit işləmək və uzunömürlü olmaq funksiyalarında xüsusi rol oynayır. Düzgün qurulmuş və sağlam vəziyyətdə olan komponentlər sistem daxilində enerji itkisinin qarşısını alır. Kompressorun əsas hissələri həm mexaniki davamlılıq, həm də sızdırmazlıq baxımından yüksək dəqiqliklə hazırlanır. Bu elementlərin hər hansı birində yaranan problem bütün sistemin işinə birbaşa təsir göstərə bilər.

Porşen və silindr sistemi

Porşen və silindr sistemi kompressorun təzyiq yaratma mexanizminin əsasını təşkil edir. Porşen silindr daxilində irəli-geri hərəkət edərək havanı və ya qazı sıxır. Bu hərəkət nəticəsində maddənin həcmi azalır və təzyiqi yüksəlir. Silindrin daxili səthi yüksək dəqiqliklə işlənir ki, porşen hərəkəti zamanı sürtünmə minimum olsun. Porşen halqaları sızdırmazlığı təmin edərək sıxılan qazın geri qaçmasının qarşısını alır. Bu halqaların aşınması kompressorun səmərəliliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Porşenlərin materialı yüksək temperatur və təzyiqə davamlı şəkildə seçilir. Sistemin balanslı işləməsi üçün porşenlərin hərəkəti dəqiq hesablanmış olmalıdır. Silindr daxilində yaranan istilik düzgün idarə olunmadıqda mexaniki deformasiya riski yaranır. Bu səbəbdən porşen və silindr sistemi kompressorun ən həssas hissələrindən biri hesab olunur.

Val və mufta mexanizmi

Val və mufta mexanizmi kompressorun mühərrikdən aldığı fırlanma enerjisini ötürən əsas qurğudur. Val mühərrikin hərəkətini birbaşa porşen sisteminə çatdırır. Bu ötürmə prosesi yüksək dəqiqlik və balans tələb edir. Mufta isə kompressorun lazım olduqda işə düşməsini və ya dayanmasını təmin edir. Kondisioner aktivləşdikdə mufta valı hərəkətə gətirir. Sistem söndürüldükdə isə mufta ayrılaraq artıq yükün qarşısını alır. Bu mexanizm yanacaq sərfiyyatının lazımsız artmasının qarşısını almağa kömək edir. Val üzərində yaranan vibrasiyalar düzgün balanslanmadıqda səs və aşınma problemləri yarana bilər. Muftanın sürüşməsi kompressorun qeyri-sabit işləməsinə səbəb olur. Buna görə val və mufta mexanizmi müntəzəm yoxlama tələb edən hissələr sırasındadır.

Klapanlar və sızdırmazlıq elementləri

Klapanlar kompressor daxilində qazın düzgün istiqamətdə hərəkətini tənzimləyir. Onlar qazın yalnız müəyyən mərhələdə daxil olmasına və çıxmasına icazə verir. Bu nəzarət təzyiqin stabil saxlanılması üçün olduqca vacibdir. Klapanların gec açılması və ya tam bağlanmaması performans itkisinə səbəb olur. Sızdırmazlıq elementləri isə qazın və yağın sistemdən kənara çıxmasının qarşısını alır. Bu elementlər adətən yüksək elastikliyə malik materiallardan hazırlanır. Zamanla temperatur və təzyiq təsiri altında bu materiallar sərtləşə bilər. Sızdırmazlıq zəiflədikdə kompressor effektivliyini itirir. Kiçik sızmalar belə sistemdə ciddi təzyiq problemləri yarada bilər. Buna görə klapanlar və sızdırmazlıq hissələri kompressorun etibarlı işləməsində həlledici rol oynayır.

Soyutma və yağlama sistemi

Soyutma və yağlama sistemi kompressorun uzunmüddətli və stabil işləməsi üçün vacib hesab olunur. Kompressor işlədikcə yüksək istilik yaranır və bu istilik idarə olunmalıdır. Soyutma sistemi hissələrin həddindən artıq qızmasının qarşısını alır. Yağlama sistemi isə hərəkətli hissələr arasında sürtünməni azaldır. Bu, mexaniki aşınmanı minimum səviyyəyə endirir. Keyfiyyətli yağ hissələrin səssiz və rahat işləməsini təmin edir. Yağ səviyyəsinin azalması kompressorun kilidlənməsinə qədər gedib çıxa bilər. Həddindən artıq istilik yağın xüsusiyyətlərini zəiflədir və qoruyucu təsiri azalır. Soyutma və yağlama balansı pozulduqda sistem tez sıradan çıxır. Buna görə bu sistemlər kompressorun etibarlılığının əsas təminatçısı sayılır.

Müxtəlif avtomobil kompressoru növləri

Avtomobillərdə istifadə olunan kompressorlar konstruksiya və işləmə prinsipinə görə bir neçə növə bölünür. Hər bir kompressor növü avtomobilin texniki xüsusiyyətlərinə və istifadə məqsədinə uyğun seçilir. Müxtəlif texnologiyalar enerji səmərəliliyi və komfort səviyyəsinə fərqli təsir göstərir. Kompressor növü kondisioner sisteminin performansını birbaşa müəyyən edir. Doğru kompressor seçimi həm sistemin davamlılığına, həm də istismar rahatlığına təsir edir.

Porşenli kompressorlar

Porşenli kompressorlar avtomobil sənayesində ən geniş yayılmış növlərdən biridir. Bu tip kompressorlarda porşenlərin irəli-geri hərəkəti ilə təzyiq yaradılır. Mexaniki quruluşu nisbətən sadə olduğu üçün istehsalı və təmiri asandır. Porşenli sistemlər yüksək təzyiq yaratmaq qabiliyyətinə malikdir. Onlar əsasən klassik kondisioner sistemlərində istifadə olunur. Porşenlərin hərəkəti zamanı müəyyən vibrasiya və səs yarana bilər. Bu səbəbdən səs izolyasiyası önəmli rol oynayır. Yağlama sistemi düzgün işləmədikdə aşınma sürətlənir. Porşenli kompressorlar dözümlü olsa da, müntəzəm texniki baxış tələb edir. Uzunmüddətli istifadə zamanı performans stabilliyi düzgün qulluqdan asılıdır.

Rotary tipli kompressorlar

Rotary tipli kompressorlar fırlanan mexanizm əsasında işləyir. Bu sistemdə porşen əvəzinə dövrəvi hərəkət edən rotor istifadə olunur. Fırlanma prosesi daha hamar olduğu üçün vibrasiya səviyyəsi aşağı olur. Rotary kompressorlar səssiz işləməsi ilə seçilir. Onlar kompakt ölçüyə malikdir və az yer tutur. Enerji sərfiyyatı baxımından daha səmərəli hesab olunur. Bu tip kompressorlar müasir avtomobillərdə geniş tətbiq edilir. Mexaniki quruluşu mürəkkəb olduğundan təmir prosesi daha çətin ola bilər. Daxili hissələrin dəqiqliyi yüksək istehsal standartları tələb edir. Rotary kompressorlar komfort və səmərəlilik baxımından üstünlük yaradır.

Scroll (spiral) kompressorlar

Scroll kompressorlar spiral formalı iki elementin qarşılıqlı hərəkəti ilə işləyir. Bu spiral quruluş qazın tədricən sıxılmasını təmin edir. Təzyiq artımı daha stabil və balanslı şəkildə baş verir. Scroll texnologiyası səs-küyü minimum səviyyəyə endirir. Bu tip kompressorlar yüksək komfort tələbi olan avtomobillərdə istifadə olunur. Mexaniki itkilər az olduğu üçün enerji səmərəliliyi yüksəkdir. Hərəkətli hissələrin sayı az olduğundan aşınma riski də azalır. Scroll kompressorlar uzunömürlü işləmə qabiliyyəti ilə seçilir. İstehsal texnologiyası mürəkkəb olduğundan qiyməti nisbətən yüksəkdir. Buna baxmayaraq, performans baxımından etibarlı seçim hesab olunur.

Elektron idarə olunan kompressorlar

Elektron idarə olunan kompressorlar müasir avtomobillərin texnoloji tələblərinə cavab verir. Bu kompressorlar mexaniki yox, elektron siqnallar vasitəsilə tənzimlənir. Sistem real vaxtda temperatur və yük məlumatlarını analiz edir. Buna əsasən kompressorun iş intensivliyi dəyişdirilir. Bu yanaşma yanacaq sərfiyyatını azaltmağa kömək edir. Elektron nəzarət sayəsində temperatur daha stabil saxlanılır. Hibrid və elektrik avtomobillərində bu tip kompressorlar üstünlük təşkil edir. Mexaniki asılılıq azaldığı üçün mühərrik yükü minimuma enir. Elektron sistemlər yüksək dəqiqlik tələb edir. Buna görə diaqnostika və təmir xüsusi avadanlıqla aparılır.

Avtomobil kompressorunun düzgün işləməsinə təsir edən amillər

Kompressorun effektiv fəaliyyəti bir neçə texniki və istismar faktorundan asılıdır. Bu amillər sistemin performansını və ömrünü birbaşa müəyyən edir. Kiçik texniki uyğunsuzluqlar belə ciddi nasazlıqlara yol aça bilər. Düzgün qulluq kompressorun stabil işləməsini təmin edir. Bütün amillər bir-biri ilə sıx əlaqəli şəkildə təsir göstərir.

Yağ səviyyəsi və keyfiyyəti

Yağ səviyyəsi kompressorun sağlam işləməsi üçün əsas şərtlərdən biridir. Yağ hərəkətli hissələr arasında sürtünməni azaldır. Bu, mexaniki aşınmanın qarşısını alır. Keyfiyyətsiz yağ istilik müqavimətini zəiflədir. Zamanla yağ çirkləndikdə qoruyucu xüsusiyyətini itirir. Yağ çatışmazlığı hissələrin qızmasına səbəb olur. Bu isə daxili zədələnmə riskini artırır. Həddindən artıq yağ da sistemdə balanssızlıq yarada bilər. Yağ növü istehsalçı tələblərinə uyğun seçilməlidir. Müntəzəm yoxlama kompressorun ömrünü uzadır.

Kəmər və mufta vəziyyəti

Kəmər və mufta mexaniki ötürmənin əsas elementləridir. Kəmərin boş və ya aşınmış olması enerji itkisinə səbəb olur. Bu zaman kompressor lazımi gücü ala bilmir. Mufta kompressorun vaxtında işə düşməsini təmin edir. Muftada sürüşmə olduqda sistem qeyri-sabit işləyir. Səs-küy və titrəmə problemləri yarana bilər. Kəmərin gərginliyi düzgün tənzimlənməlidir. Aşınmış mufta mühərrikə əlavə yük yaradır. Bu vəziyyət yanacaq sərfiyyatını artırır. Vaxtında texniki baxış riskləri azaldır.

Sistem təzyiqinin norması

Sistem təzyiqi kompressorun funksional balansını qoruyur. Normadan aşağı təzyiq soyutma effektivliyini azaldır. Yüksək təzyiq isə mexaniki hissələrə zərər verir. Təzyiq sensorları bu dəyərləri nəzarətdə saxlayır. Təzyiq dəyişiklikləri sızmaların əlaməti ola bilər. Bu halda sistemdə performans düşür. Uzunmüddətli təzyiq pozuntuları kompressorun sıradan çıxmasına səbəb olur. Dəqiq ölçmə avadanlığı ilə yoxlama vacibdir. Normativ göstəricilər istehsalçı tərəfindən müəyyən edilir. Təzyiq balansı sistemin təhlükəsizliyini təmin edir.

Temperatur və istismar şəraiti

Ətraf mühit temperaturu kompressorun işinə birbaşa təsir göstərir. Yüksək temperatur şəraitində sistem daha çox yüklənir. Bu zaman soyutma və yağlama daha önəmli olur. Aşağı temperaturda isə mexaniki hissələrin sərtliyi arta bilər. Sürüş vərdişləri də istismar şəraitinə daxildir. Uzunmüddətli intensiv istifadə əlavə stress yaradır. Tozlu və çirkli mühit hissələrin çirklənməsinə səbəb olur. Bu da istilik ötürülməsini zəiflədir. Daimi şəhər rejimi kompressoru tez-tez işə salır. Uyğun istismar şəraiti kompressorun ömrünü uzadır.

Avtomobil kompressorunun düzgün işləməsinə təsir edən amillər

Avtomobil kompressorunun stabil və səmərəli işləməsi bir neçə əsas texniki amilin düzgün balansından asılıdır. Bu amillər kompressorun həm performansına, həm də istismar müddətinə birbaşa təsir göstərir. Kiçik texniki uyğunsuzluqlar zamanla böyük mexaniki nasazlıqlara çevrilə bilər. Düzgün nəzarət olunmayan sistemlərdə enerji itkisi və əlavə xərclər qaçılmaz olur. Buna görə kompressorun işləməsinə təsir edən bütün faktorlar kompleks şəkildə qiymətləndirilməlidir.

Yağ səviyyəsi və keyfiyyəti

Yağ səviyyəsi kompressorun daxili mexanizmlərinin qorunmasında əsas rol oynayır. Yağ hərəkətli hissələr arasında sürtünməni azaldaraq mexaniki aşınmanın qarşısını alır. Kifayət qədər yağ olmadıqda hissələr birbaşa təmasda işləməyə başlayır. Bu vəziyyət qısa müddətdə ciddi zədələnmələrə səbəb ola bilər. Keyfiyyətsiz yağ yüksək temperatur şəraitində öz xüsusiyyətlərini tez itirir. Nəticədə qoruyucu təbəqə zəifləyir və istilik artımı baş verir. Yağın tərkibindəki çirklər klapan və kanalların tutulmasına yol aça bilər. Bu da kompressorun iş ritmini pozur. Həddindən artıq yağlanma isə təzyiq balansını mənfi təsir edir. Düzgün yağ növünün və səviyyəsinin qorunması kompressorun ömrünü əhəmiyyətli dərəcədə uzadır.

Kəmər və mufta vəziyyəti

Kəmər və mufta kompressorun mühərriklə əlaqəsini təmin edən əsas ötürücü elementlərdir. Kəmərin aşınması və ya boşalması enerji ötürülməsində itkilərə səbəb olur. Bu zaman kompressor lazımi güclə işləyə bilmir. Mufta isə kompressorun vaxtında işə düşməsini və dayanmasını tənzimləyir. Mufta mexanizmi sıradan çıxdıqda sistem qeyri-sabit işləməyə başlayır. Sürüşmə halları əlavə istilik və səs-küy yaradır. Aşınmış kəmər qəfil qopma riski daşıyır. Bu isə kompressorla yanaşı digər hissələrə də zərər verə bilər. Kəmərin gərginliyi normaya uyğun saxlanmalıdır. Müntəzəm yoxlama mexaniki riskləri minimuma endirir.

Sistem təzyiqinin norması

Sistem təzyiqi kompressorun effektiv işləməsi üçün əsas göstəricilərdən biridir. Normadan aşağı təzyiq soyutma qabiliyyətinin azalmasına səbəb olur. Bu halda kompressor daha çox işləməyə məcbur qalır. Normadan yüksək təzyiq isə daxili hissələrə əlavə yük yaradır. Uzunmüddətli yüksək təzyiq mexaniki deformasiya riskini artırır. Təzyiq dalğalanmaları sistemdə sızma ehtimalını göstərir. Bu sızmalar performans itkisinə gətirib çıxarır. Təzyiq sensorları bu balansın qorunmasında mühüm rol oynayır. Dəqiq ölçmə aparılmadıqda problemlər gec aşkar olunur. Təzyiq norması istehsalçı tələblərinə uyğun saxlanmalıdır.

Temperatur və istismar şəraiti

Ətraf mühit temperaturu kompressorun iş yükünə birbaşa təsir göstərir. Yüksək temperatur şəraitində sistem daha intensiv işləyir. Bu zaman daxili hissələrdə istilik yığılması sürətlənir. Aşağı temperaturda isə yağın axıcılığı azalaraq sürtünməni artıra bilər. Şəhər şəraitində tez-tez işə düşmə kompressoru əlavə yükləyir. Uzunmüddətli fasiləsiz istifadə hissələrin yorulmasına səbəb olur. Tozlu və çirkli mühit sızdırmazlıq elementlərinə mənfi təsir göstərir. Bu da istilik və təzyiq balansını pozur. Sürüş vərdişləri istismar şəraitinin əsas hissəsidir. Uyğun istifadə şəraiti kompressorun stabil və təhlükəsiz işləməsini təmin edir.

Kompressor nasaz olduqda nələr baş verir?

Kompressor nasazlığı avtomobilin kondisioner sistemində bir sıra zəncirvari problemlərə yol açır. Bu nasazlıqlar yalnız komfort səviyyəsini deyil, ümumi texniki vəziyyəti də mənfi təsir altına alır. İlk mərhələdə xırda əlamətlər müşahidə olunsa da, zamanla problemlər dərinləşir. Kompressor düzgün işləmədikdə sistem balansını itirir və əlavə yüklənmələr yaranır. Bu səbəbdən nasazlığın vaxtında aşkar edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Performans itkisi və səs problemləri

Kompressor nasaz olduqda ilk hiss edilən dəyişiklik performansın azalması olur. Sistem lazımi təzyiqi yarada bilmədiyi üçün effektivlik düşür. Bu zaman kompressor daha çox güc tələb etməyə başlayır. Artan yük mexaniki hissələrdə əlavə gərginlik yaradır. Nasaz porşen və ya val mexanizmi qeyri-adi səslərə səbəb olur. Xırıltı, cırıltı və ya metal səsi kimi əlamətlər tez-tez müşahidə edilir. Bu səslər daxili aşınmanın göstəricisi hesab olunur. Vibrasiya artdıqca sürüş komfortu da azalır. Uzun müddət diqqətsiz qalan səs problemləri daha ciddi zədələnmələrə gətirib çıxarır. Nəticədə kompressor tam sıradan çıxa bilər.

Kondisionerin zəif işləməsi

Kompressor nasazlığı kondisionerin soyutma gücünü əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Salonda istənilən temperatur səviyyəsi əldə olunmur. Xüsusilə isti havalarda bu problem daha qabarıq hiss olunur. Sistem gec soyutmağa başlayır və qeyri-sabit işləyir. Bəzən kondisioner tamamilə fəaliyyətsiz qala bilər. Təzyiq balansı pozulduğu üçün dövriyyə düzgün baş vermir. Bu da soyuducu qazın effektiv işləməsinə mane olur. Sürücü kondisioneri daha tez-tez işə salmağa çalışır. Bu hal kompressoru əlavə yükləyir. Nəticədə nasazlıq daha da dərinləşir.

Digər sistemlərə mümkün zərərlər

Kompressorun nasaz işləməsi yalnız kondisioner sistemi ilə məhdudlaşmır. Mexaniki ötürmə vasitəsilə mühərrikə əlavə yük yaranır. Bu vəziyyət yanacaq sərfiyyatının artmasına səbəb ola bilər. Kəmər və mufta üzərində yaranan gərginlik digər aqreqatlara ötürülür. Uzunmüddətli yüklənmə kəmərin tez aşınmasına gətirib çıxarır. Elektron idarəetmə sistemləri də qeyri-sabit siqnallar ala bilər. Sensorlarda səhv göstəricilər formalaşa bilər. Bu, diaqnostika zamanı əlavə problemlər yaradır. Digər köməkçi sistemlərin işi də pozula bilər. Buna görə kompressor nasazlığı kompleks risk daşıyır.