Mühərrik yağı niyə tez qaralır?
Mühərrik yağı sadəcə bir maye deyil, əslində motorun gizli qəhrəmanıdır. O, mühərrikin içində fasiləsiz dövr edir və bütün mexaniki hissələri qorumağa çalışır. Bu yağı avtomobilin qanı kimi düşünmək olar. Necə ki, insan bədənində qan orqanları qidalandırır. Qoruyur, mühərrik yağı da motorun sağlam qalması üçün eyni rolu oynayır.
Yağlar olmadan mühərrik bir neçə dəqiqə belə işləyə bilməzdi. Çünki metal hissələr birbaşa bir-birinə toxunar, sürtünmə artar və qısa müddətdə ciddi zədələr yaranardı. Mühərrik yağı həm aşınmanın qarşısını alır, həm də hissələrin uzunömürlü olmasına şərait yaradır.
Yəni bu maye olmasa, motorun ömrü xeyli qısa olar. Ona görə də yağ seçimi və baxımı avtomobil sahibi üçün ən vacib mövzulardan biridir. Mühərrik daxilində minlərlə metal detal eyni anda hərəkət edir. Pistonlar yuxarı-aşağı gedir, val fırlanır, müxtəlif dişlilər bir-birinə toxunur.
Bu hərəkətlərin hamısı sürtünmə yaradır. Yağ bu hissələrin arasında qoruyucu pərdə rolunu oynayır. Sanki iki metal parça arasına nazik bir rezin qat qoyursan və onların birbaşa təmas etməsinin qarşısını alırsan. Nəticədə hissələr daha rahat hərəkət edir, aşınma azalır və səs-küy minimuma enir.
Əgər yağ kifayət qədər olmasa və ya keyfiyyətsiz olarsa, metal metala birbaşa dəyər. Bu isə sürtünməni artırar, hissələr tez yeyilər və mühərrikdən xoşagəlməz səslər gəlməyə başlar. Uzun müddət belə davam edərsə, ciddi texniki problemlər qaçılmaz olar.
Yağın qaralması nə deməkdir?
Mühərrik yağının qaralması əksər hallarda qorxulu bir vəziyyət deyil, əksinə onun işini düzgün gördüyünü göstərən əlamətdir. Yağ mühərrik daxilində dövr etdikcə təkcə sürtünməni azaltmır, çirk, yanma qalıqları və mikroskopik hissəcikləri özünə çəkir. Sanki süpürgə kimi motorun içini təmizləyir. Bu proses zamanı yağ tədricən şəffaf rəngini itirir və tündləşir. Yəni yağ qaralırsa, bu onun təmizləmə funksiyasını yerinə yetirdiyini göstərir. Amma burada incə bir xətt var. Qaralma normal sürətlə gedirsə problem yoxdur. Amma çox qısa müddətdə yağ qapqara olursa, artıq bu vəziyyət motorun içində başqa problemlərin ola biləcəyindən xəbər verir. Ona görə də yağın rənginə nəzarət etmək sürücü üçün mühərrikin vəziyyəti barədə gizli ipucları verə bilər.
Normal qaralma prosesi
Yeni dəyişdirilmiş yağ ilk günlərdə bal kimi şəffaf olur. Avtomobili sürdükcə mühərrik daxilində yanacaq yanmasının yaratdığı karbon qalıqları, toz hissəcikləri və metal aşınmalarından yaranan mikroskopik parçalar yağın içinə qarışır. Bu tamamilə təbii prosesdir. Yağ sanki süngər kimi bu çirkləri özünə hopdurur. Nəticədə rəngi tədricən tündləşir. Bu mərhələdə qorxmağa dəyməz. Çünki yağ öz əsas vəzifəsini yerinə yetirir. Bu, evdə yer siləndə suyun tədricən qaralmasına bənzəyir. Su qaralırsa, deməli döşəmədəki çirk ora keçib. Mühərrik yağında da vəziyyət eynidir. Qaralma nə qədər yavaş gedirsə, bu bir o qədər normal hesab olunur.
Anormal qaralma halları
Əgər yağı dəyişəndən bir neçə gün sonra dipçəkdən baxanda yağın qapqara olduğunu görürsənsə, burada artıq diqqətli olmaq lazımdır. Bu, mühərrik daxilində ciddi çirklənmənin, köhnə çöküntülərin və ya yanma problemlərinin ola biləcəyini göstərə bilər. Bəzən əvvəlki yağ çox gec dəyişdirildiyi üçün motorun içində qatran kimi yapışqan maddələr yığılır. Yeni yağ həmin çirki birdən-birə həll edir və özü də sürətlə qaralır. Bu vəziyyət adətən köhnə avtomobillərdə və uzun müddət baxımsız qalan mühərriklərdə müşahidə olunur. Yanacaq sistemində problem varsa və yanma düzgün getmirsə, qurum miqdarı artır və bu da yağı sürətlə tündləşdirir. Belə hallarda sadəcə yağ dəyişmək yox, mühərrikin ümumi vəziyyətini yoxlatdırmaq daha ağıllı addımdır.
Yanacaq keyfiyyətinin təsiri
İstifadə etdiyin yanacaq mühərrik yağının vəziyyətinə birbaşa təsir edən əsas faktorlardan biridir. Keyfiyyətsiz yanacaq sanki motorun içinə zibil atmaq kimidir. Bu cür yanacaq tam yanmır, daha çox qurum yaradır. Nəticədə həmin çirklər yağın içinə qarışır. Sürücülər çox vaxt ucuz yanacaq alaraq qənaət etdiyini düşünür. Sonradan yağın tez qaralması, injektorların tutulması və mühərrikin çirklənməsi kimi problemlərlə daha çox xərcə düşürlər. Keyfiyyətli yanacaq isə daha təmiz yanır, az qurum yaradır və yağın ömrünü uzadır.
Çirkli yanacaq problemi
Çirkli yanacaq tərkibində çöküntü, su damcıları və kükürd kimi zərərli maddələr daşıya bilər. Bu maddələr yanma zamanı tam parçalanmır və nəticədə qurum şəklində mühərrikin içinə yayılır. Həmin qurum yağla təmasda olduqda onun rəngini sürətlə tündləşdirir. Sanki çaya torpaq qatılır və su dərhal bulanır. Çirkli yanacaq uzun müddət istifadə edilərsə, təkcə yağ yox, yanacaq sistemi də zədələnir. Nasos, filtr və injektorlar bu çirklərdən mənfi təsirlənir. Nəticədə həm performans düşür, həm də mühərrik daha tez çirklənir.
Yanacağın tam yanmaması
Yanacaq silindrdə tam yanmadıqda qurum əmələ gəlir. Bu qurum eqzoz qazları ilə bir hissəsi çıxsa da, bir qismi mühərrikin içində qalır və yağla qarışır. Bu vəziyyət soyuq havada və qısa məsafəli sürüşlərdə daha çox müşahidə olunur. Mühərrik lazımi temperatur səviyyəsinə çatmadığı üçün yanma prosesi yaxşı getmir. Nəticədə yanacaq qalığı və qurum artır. Bu da yağın daha tez qaralmasına səbəb olur. Başqa sözlə, mühərrik nə qədər sağlam və stabil işləsə, yanma bir o qədər təmiz gedər və yağ da bir o qədər gec qaralar.
Hava filtri ilə əlaqə
Hava filtri mühərrikin nəfəs borusu kimidir. Mühərrik işləyərkən yanacaqla birlikdə hava da silindrlərə daxil olur və yanma prosesi baş verir. Bu havanın təmiz olması çox vacibdir. Çünki havada toz, qum, his və müxtəlif mikroskopik çirklər ola bilər. Hava filtri məhz bu çirkləri saxlayaraq yalnız təmiz havanın mühərrikə daxil olmasını təmin edir. Əgər filtr öz funksiyasını düzgün yerinə yetirirsə, mühərrik daha stabil işləyir, yanma prosesi daha səmərəli olur və yağ daha gec çirklənir. Amma filtr vaxtında dəyişdirilmirsə və ya təmizlənmirsə, bu zaman mühərrikə daxil olan hava artıq çirkli olur. Bu da yanma keyfiyyətini azaldır və nəticədə yağın daha tez qaralmasına səbəb olur. Sanki evə pəncərədən tozlu hava girir və hər yer tez çirklənir.
Tıxanmış filtrin nəticələri
Filtr çirkli olduqda mühərrikə daxil olan hava ya kifayət qədər olmur, ya da tozlu şəkildə daxil olur. Bu vəziyyət yanma prosesini pozur və daha çox qurum yaranmasına səbəb olur. Həmin qurum yağın içinə qarışaraq onun rəngini tez tündləşdirir. Üstəlik, tıxanmış filtr mühərrikin gücünü azaldır, yanacaq sərfiyyatını artırır. Sürüş zamanı zəif performans hiss olunur. Sürücü bəzən səbəbi anlamadan maşının ağır getdiyini düşünür, əslində problem sadə bir filtrin çirklənməsi olur. Bu da göstərir ki, hava filtrinə vaxtında baxmaq təkcə mühərrik üçün yox, yağın sağlam qalması üçün də vacibdir.
Qısa məsafəli sürüş vərdişi
Avtomobili tez-tez qısa məsafələrdə sürmək mühərrik üçün yaxşı vərdiş sayılmır. Bir çox sürücü mağazaya, işə yaxın məsafəyə getmək üçün maşından istifadə edir. Amma mühərrik bu qədər qısa müddətdə ideal iş temperaturuna çatmır. Nəticədə yanma prosesi tam səmərəli getmir və yanacaq qalığı yaranır. Bu qalıqlar yağın içinə qarışaraq onun daha tez çirklənməsinə səbəb olur. Uzun məsafələrdə mühərrik tam isinir. Yanma prosesi stabilləşir və çirklənmə minimuma enir. Qısa məsafələrdə isə mühərrik sanki daim yarımçıq işləyir. Bu da yağ üçün əlavə yük deməkdir.
Mühərrikin tam isinməməsi
Mühərrik lazımi temperatur səviyyəsinə çatmadıqda silindrlərdə yanacaq tam yanmır. Bu zaman kondensasiya yaranır, yəni su buxarı damcı şəklində mühərrikin içində qalır. Həmin nəm və yanacaq qalığı yağla qarışaraq onun strukturunu pozur. Bu da yağın rənginin tez tündləşməsinə və öz xüsusiyyətlərini itirməsinə səbəb olur. Sanki çaya bir az soyuq su qatılır və dadı dəyişir. Mühərrik üçün də eyni vəziyyət yaranır. Yağ ideal şəraitdə işləyə bilmir və daha tez sıradan çıxır.
Mühərrik daxilində çöküntülər
Köhnə və baxımsız qalan mühərriklərdə zamanla daxili hissələrdə müxtəlif çöküntülər yaranır. Bu çöküntülər əsasən yanacaq qalığı, yağ qalıqları və yüksək temperaturun təsiri ilə bərkiyən maddələrdən ibarət olur. Mühərrik daxilində bu cür kir yığıldıqca, yeni əlavə olunan yağ həmin çirkləri özünə hopdurmağa başlayır. Nəticədə yağ çox qısa müddətdə qaralır. Bu vəziyyət sürücünü çaşdıra bilər. Çünki yağ yeni dəyişdirilib, amma rəngi artıq tünddür. Əslində bu, mühərrikin içinin uzun müddət təmizlənmədiyini göstərən siqnaldır.
Şlak və kir yığılması
Zaman keçdikcə mühərrik daxilində qatran kimi yapışqan maddələr əmələ gəlir. Bu maddələr metal səthlərə yapışır və sərtləşir. Yeni yağ həmin şlakları təmizləməyə çalışarkən özü də sürətlə çirklənir və qaralır. Bu, sanki köhnə divarı yeni boya ilə boyamaq kimidir. Divar çirkli olduqda boya dərhal rəngini itirir. Mühərrikdə də eyni proses gedir. Bu vəziyyətdə bəzən tək bir yağ dəyişimi kifayət etmir, xüsusi təmizləmə prosedurları lazım ola bilər.
Keyfiyyətsiz yağ istifadəsi
Bütün mühərrik yağları eyni keyfiyyətdə olmur. Bazarda çoxlu ucuz və keyfiyyətsiz yağlar var ki, onlar lazımi qoruyucu xüsusiyyətlərə malik deyil. Bu cür yağlar tez oksidləşir, yüksək temperaturda öz strukturunu itirir. Mühərriki kifayət qədər qoruya bilmir. Nəticədə həm yağ tez qaralır, həm də mühərrik hissələri daha sürətlə aşınır. Sürücü əvvəlcə az pul xərclədiyini düşünür. Amma sonradan təmir xərcləri ilə daha çox ziyana düşür.
Ucuz yağların riskləri
Ucuz yağlar adətən zəif qatqılara malik olur. Bu qatqılar çirki neytrallaşdırmaq, istiliyi tənzimləmək və oksidləşmənin qarşısını almaq üçün lazımdır. Zəif qatqılar olduqda yağ öz funksiyasını tam yerinə yetirə bilmir. Nəticədə mühərrik daxilində çirklənmə artır və yağ çox tez qapqara olur. Bu cür yağlar yüksək temperaturda tez yanır və öz viskozluğunu itirir. Bu isə mühərrik üçün ciddi risk yaradır. Ona görə də yağ seçərkən yalnız qiymətə yox, keyfiyyətə və istehsalçının tövsiyələrinə diqqət etmək lazımdır.
Qaralmanın qarşısını alma yolları
Mühərrik yağının tez qaralmasının qarşısını almaq tam mümkün olmasa da, bu prosesi xeyli ləngitmək olar. Bunun üçün əsas məsələ düzgün qulluq vərdişlərini formalaşdırmaqdır. Avtomobilə vaxtında baxım göstərmək, keyfiyyətli materiallardan istifadə etmək və sürüş tərzinə diqqət yetirmək yağın ömrünü uzadır. Bir sözlə, maşına necə davranırsansa, o da sənə elə cavab verir. Əgər diqqətsiz yanaşırsansa, mühərrik də səni yarı yolda qoya bilər. Amma qayğı göstərsən, uzun illər problemsiz xidmət edər. Yağın tez qaralmasının qarşısını almaq üçün əsas addımlar sadədir. Sadəcə ardıcıl olmaq lazımdır.
Vaxtında yağ dəyişimi
Yağın vaxtında dəyişdirilməsi mühərrikin sağlam qalmasının əsas şərtidir. Çox sürücü yağı maksimum həddə qədər istifadə etməyə çalışır. Amma unutmaq olmaz ki, yağ işlədikcə içində çirk toplanır. Qoruyucu xüsusiyyətlərini itirir və artıq mühərriki lazım olduğu kimi qoruya bilmir. Hər 7-10 min kilometr arası yağ dəyişmək ümumi qəbul olunmuş intervaldır. Amma bu məsafə avtomobilin modelindən, mühərrikin növündən və sürüş şəraitindən asılı olaraq dəyişə bilər. Şəhər daxilində sıx tıxaclarda sürmək, qısa məsafələrdə istifadə etmək yağı daha tez sıradan çıxarır. Bu hallarda dəyişmə intervalını bir qədər azaltmaq daha məntiqli olur. Vaxtında dəyişdirilən yağ mühərriki təmiz saxlayır. Aşınmanı azaldır və qaralmanın sürətini minimuma endirir.
Düzgün yağ seçimi
Yağ seçimi məsələsində təsadüfi qərar vermək olmaz. Avtomobil istehsalçısının tövsiyə etdiyi viskozluq dərəcəsinə və standartlara uyğun yağdan istifadə etmək ən doğru seçimdir. Hər mühərrik eyni deyil. Birinə uyğun olan yağ digəri üçün zərərli ola bilər. Düzgün yağ seçilmədikdə mühərrik ya çox qızır, ya da lazımi səviyyədə qorunmur. Bu da yağın daha tez oksidləşməsinə və qaralmasına səbəb olur. Keyfiyyətli yağlar xüsusi qatqılar sayəsində çirki daha yaxşı neytrallaşdırır və daha gec sıradan çıxır. Ucuz və naməlum yağlar isə ilk baxışda sərfəli görünsə də, uzunmüddətli perspektivdə mühərrik üçün risk yaradır. Ona görə də yağ alarkən sadəcə qiymətə yox, istehsalçı tövsiyəsinə və məhsulun keyfiyyətinə diqqət etmək lazımdır.
