Avtomobillərdə Start-Stop düyməsi nədir?

Avtomobilə minib düyməni basırsan və mühərrik dərhal işə düşür. Açar axtarmağa ehtiyac yoxdur, cibindən çıxarmağa da gərək qalmır. Bu rahatlığın arxasında Start-Stop düyməsi dayanır. Amma bu düymə təkcə rahatlıq üçün deyil. O, həm də yanacağa qənaət, ekoloji tarazlıq və sürüş komfortu üçün düşünülmüş ağıllı texnologiyadır. Bir növ avtomobilin beynidir desək, yanılmarıq. Sanki maşın özü düşünür, lazım olanda dayanır, lazım olanda yenidən hərəkətə keçir.
Bu sistem boş yerə ortaya çıxmayıb. Avtomobil sənayesi hər il daha sərt ekoloji standartlarla üzləşir. İstehsalçılar həm yanacaq sərfini azaltmalı, həm də tullantı qazlarını minimuma endirməlidirlər. Start-Stop sistemi də məhz bu ehtiyacdan doğub. Tıxacda dayananda mühərrik boş yerə işləyir və yanacaq sərf edir. Start-Stop sistemi bu anda mühərriki avtomatik söndürür. Nəticədə yanacaq xərcləri azalır. Düşün, hər gün şəhər içində neçə dəfə qırmızı işıqda dayanırsan. Hər dayanma saniyələr də olsa, yanacaq yandırır. Bu sistem həmin itkini aradan qaldırır.
Mühərrik işlədikcə havaya zərərli qazlar buraxır. Start-Stop sistemi isə dayanma zamanı mühərriki söndürərək bu tullantıları azaldır. Yəni sən təkcə cibini yox, təbiəti də qoruyursan. Bu, balaca addım kimi görünə bilər. Amma minlərlə avtomobil üçün böyük təsir yaradır.
Bu düymənin əsas vəzifəsi sürücünün həyatını asanlaşdırmaqdır. Açarla mübarizə aparmaq dövrü artıq geridə qalıb. İndi hər şey bir toxunuşla baş verir. Şəhərdə sürən hər kəs bilir ki, dayanacaqlar bitib-tükənmir. Qırmızı işıq, piyada keçidi, tıxaclar. Start-Stop sistemi bu dayanma anlarında mühərriki söndürərək həm yanacağa qənaət edir, həm də sükut yaradır. Sanki avtomobil dincəlir. Tıxacda irəli-geri hərəkət edirsənsə, bu sistem sənə ciddi rahatlıq verir. Hər dəfə start vermək üçün açar çevirməyə ehtiyac yoxdur. Avtomobil özü işi görür.
Bu məqalədə Start-Stop düyməsinin nə olduğunu, hansı məqsədlə istifadə edildiyini, necə işlədiyini, üstün və zəif tərəflərini, həmçinin gələcəkdə bu texnologiyanın hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini öyrənəcəksiniz.

Start-Stop sistemi necə işləyir?

Start-Stop texnologiyası kənardan baxanda sadə düymə kimi görünə bilər. Əslində onun arxasında çox mürəkkəb və ağıllı mexanizm dayanır. Bu sistem avtomobilin beyninə bənzəyən idarəetmə blokları, müxtəlif sensorlar və gücləndirilmiş enerji mənbəyi ilə birlikdə çalışır. Avtomobil hərəkətdə olarkən, dayanarkən və yenidən yola çıxarkən bütün məlumatlar saniyələr içində analiz edilir. Sistem sürətini, əyləcin vəziyyətini, sükan bucağını, mühərrikin temperaturunu, batareyanın doluluq səviyyəsini və hətta salonun kondisioner ehtiyacını belə nəzərə alır. Yəni Start-Stop təkcə dayanmaq və işə düşmək mexanizmi deyil, avtomobilin bütün davranışını oxuyan ağıllı bir sistemdir. Sürücü sadəcə sükan arxasında əyləşir, qalan qərarları isə avtomobil özü verir. Bu da sürüş prosesini həm rahat, həm də daha qənaətcil edir.

Mühərrikin avtomatik dayanması

Avtomobili saxlayırsan, işıqda və ya tıxacda dayanırsan, ayağını əyləcdə saxlayırsan və ötürməni boş vəziyyətə gətirirsən. Məhz bu anda Start-Stop sistemi hərəkətə keçir. Sensorlar anlayır ki, maşın tam dayanıb və yaxın saniyələrdə hərəkət olmayacaq. Nəticədə mühərrik avtomatik olaraq söndürülür. Bu proses çox səssiz və sarsıntısız baş verir, sürücü demək olar ki, heç nə hiss etmir. Sanki avtomobil özü qərar verir ki, indi dayanmaq vaxtıdır. Artıq boş yerə yanacaq sərf etməyə ehtiyac yoxdur. Bu zaman mühərrikdəki bütün əsas sistemlər təhlükəsiz rejimə keçir. Yağlama qorunur, elektron bloklar aktiv qalır. Yəni mühərrik sönsə də, avtomobil tam "ölü" vəziyyətə düşmür. Sadəcə güc mənbəyi müvəqqəti olaraq dincə qoyulur. Bu da həm yanacağa qənaət yaradır, həm də mühərrikin lazımsız işləməsinin qarşısını alır.

Yenidən işə düşmə prosesi

Sürücü hərəkətə başlamaq istədiyi anda, yəni əyləcdən ayağını çəkən kimi və ya mexaniki ötürmədə debriyaja basan kimi sistem bunu dərhal anlayır. Mühərrik saniyənin mində biri qədər vaxtda yenidən işə düşür. Bu proses o qədər sürətli baş verir ki, əksər hallarda sürücü heç fərqinə varmır. Sanki avtomobil əvvəlcədən hazır vəziyyətdə dayanıb və sən hərəkətə başlamağı düşünən kimi start verir. Burada xüsusi gücləndirilmiş starter və ağıllı enerji paylanması mexanizmi işə düşür. Bu sistem adi avtomobillərdə olan start mexanizmlərindən qat-qat sürətlidir. Məhz buna görə də sürücü gecikmə, titrəmə və ya səs-küy hiss etmir. Avtomobil axıcı şəkildə yola davam edir və sürüş komfortu pozulmur.

Sensorların rolu

Start-Stop sisteminin əsas qəhrəmanları sensorlardır. Bu balaca, amma ağıllı hissələr avtomobilin hər nöqtəsində yerləşir və daim məlumat toplayır. Sürət sensoru maşının tam dayanıb-dayanmadığını bildirir, əyləc sensoru pedalın basılı olub-olmadığını yoxlayır, sükan bucağı sensoru maşının dönmə vəziyyətində olub-olmadığını müəyyən edir. Batareya sensoru enerji səviyyəsini ölçür. Mühərrik temperaturu sensoru isə motorun hazır vəziyyətdə olub-olmadığını nəzarətdə saxlayır. Hətta salon temperaturu və kondisioner ehtiyacı da nəzərə alınır. Məsələn, yayda kondisioner güclü işləyirsə və batareya zəifdirsə, sistem mühərriki söndürməyə bilər. Çünki prioritet sürücünün rahatlığıdır. Bütün bu məlumatlar mərkəzi idarəetmə blokunda birləşdirilir. Sistem saniyələr içində qərar verir. Yəni Start-Stop mexanizmi təsadüfi yox, tam hesablanmış qərarlarla işləyir.

Batareya və generator əlaqəsi

Start-Stop sistemi adi avtomobillərdə olan klassik batareyalarla işləyə bilməz. Çünki mühərrik gün ərzində dəfələrlə sönüb-yenidən işə düşür. Bu isə enerji mənbəyinə böyük yük deməkdir. Məhz buna görə də bu sistem üçün xüsusi gücləndirilmiş AGM və ya EFB tipli batareyalar istifadə olunur. Bu batareyalar tez-tez boşalıb dolmağa davamlıdır və uzunömürlü olur. Generator da standart modellərdən fərqlidir. O, daha sürətli enerji yığır və batareyanı qısa müddətdə doldurur. Bu əlaqə bir növ komanda işi kimidir. Batareya enerji verir, generator isə dərhal onu bərpa edir. Beləliklə, sistem daim hazır vəziyyətdə qalır. Əgər bu uyğunluq pozularsa, yəni zəif batareya istifadə edilərsə, Start-Stop düzgün işləməz və tez sıradan çıxa bilər. Buna görə də bu sistemdə enerji mənbəyinin rolu həddindən artıq böyükdür.

Start-Stop sistemi hansı avtomobillərdə olur?

Start-Stop texnologiyası artıq müasir avtomobil sənayesində adi hala çevrilib. İstehsal olunan modellərin böyük əksəriyyətində standart avadanlıq kimi təqdim olunur. Əvvəllər bu sistem yalnız premium və yüksək sinif avtomobillərdə mövcud idi. Lakin ekoloji qaydaların sərtləşməsi və yanacaq sərfiyyatına nəzarətin artması ilə birlikdə artıq orta və hətta büdcə seqmentində olan modellərdə də tətbiq edilməyə başlanıb. Xüsusilə Avropa bazarı üçün istehsal edilən avtomobillərdə Start-Stop sistemi demək olar ki, normaya çevrilib. Bunun əsas səbəbi Avropa ölkələrində karbon tullantıları ilə bağlı ciddi məhdudiyyətlərin tətbiq olunmasıdır. İstehsalçılar bu qaydalara uyğunlaşmaq üçün avtomobilləri daha qənaətcil və ekoloji dost hala gətirməyə məcburdur. Start-Stop sistemi də bu strategiyanın əsas hissəsidir.
Bu texnologiya daha çox şəhər istifadəsinə yönəlmiş avtomobillərdə effektivdir. Çünki şəhər şəraitində tez-tez dayanma və hərəkət halları olur. Məhz bu anlarda Start-Stop öz gücünü göstərir. Krossoverlər, sedanlar, hetçbeklər və hətta bəzi yüngül kommersiya avtomobilləri artıq bu sistemlə təchiz edilir. Yəni bu texnologiya yalnız bir növ avtomobillə məhdudlaşmır. Həm benzin, həm dizel mühərrikli modellərdə tətbiq olunur. Hibrid avtomobillərdə isə bu sistem daha da inkişaf etdirilmiş formada işləyir.

Mexaniki ötürməli avtomobillər

Mexaniki sürətlər qutusuna malik avtomobillərdə Start-Stop sistemi nisbətən daha sadə mexanizmlə işləyir. Lakin bu sadəlik onun effektivliyini azaltmır. Sürücü avtomobili saxlayır, ötürməni boş vəziyyətə gətirir və ayağını debriyaj pedalından çəkir. Bu anda sistem dərhal anlayır ki, avtomobil dayanıb və yaxın müddətdə hərəkət gözlənilmir. Nəticədə mühərrik avtomatik olaraq söndürülür. Bu proses səssiz və titrəyişsiz baş verir. Sürücü bəzən mühərrikin söndüyünü belə hiss etmir.
Yenidən hərəkətə başlamaq istədikdə isə sadəcə debriyaja basmaq kifayətdir. Sistem bunu dərhal siqnal kimi qəbul edir və mühərriki ani olaraq işə salır. Bu proses saniyənin mində biri qədər vaxt aparır. Burada xüsusi gücləndirilmiş starter və batareya sistemi işə düşür. Mexaniki ötürmədə Start-Stop sisteminin üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, sürücü avtomobilin davranışını daha yaxşı hiss edir. Çünki bütün proses pedallar üzərindən idarə olunur. Bu da sürücüyə nəzarət hissi verir və sistemin necə işlədiyini daha aydın anlamağa imkan yaradır.

Avtomatik ötürməli avtomobillər

Avtomatik sürətlər qutusu olan avtomobillərdə Start-Stop sistemi daha komfortlu və sürücüyə az yük salan formada işləyir. Burada əsas rol əyləc pedalına məxsusdur. Sürücü maşını saxlayır və ayağını əyləc üzərində saxlayır. Sistem bunu anlayır və mühərriki avtomatik söndürür. Sürücü heç bir əlavə hərəkət etmir. Yəni ötürməni dəyişməyə və ya başqa əməliyyatlara ehtiyac yoxdur.
Hərəkətə başlamaq istədikdə isə sadəcə ayağı əyləcdən çəkmək kifayətdir. Mühərrik dərhal işə düşür və avtomobil axıcı şəkildə yola davam edir. Avtomatik ötürmədə bu proses daha rahat hiss olunur. Çünki sürücü yalnız əyləc və qaz pedalı ilə idarəetmə aparır. Tıxac şəraitində bu sistem xüsusilə faydalıdır. Sürücü uzun müddət gözlədiyi zaman mühərrik boş yerə işləmədiyi üçün həm yanacağa qənaət edilir, həm də səs-küy azalır. Bu da sürüş zamanı stressi minimuma endirir və komfortu artırır.

Start-Stop sisteminin mənfi tərəfləri

Hər bir texnologiya kimi Start-Stop sisteminin də zəif cəhətləri var. Bütün üstünlüklərinə baxmayaraq, bu sistem müəyyən komponentlərə əlavə yük salır. Uzunmüddətli istifadə zamanı bəzi problemlər yarada bilər. Sürücülər bəzən bu sistemin avtomobilə ziyan verdiyini düşünür. Lakin problem texnologiyanın özündə deyil, düzgün qulluq edilməməsindədir. Start-Stop sistemi üçün xüsusi hazırlanmış hissələr istifadə olunsa da, onların da müəyyən istismar müddəti var. Əgər sürücü bu detalların vəziyyətinə diqqət etməzsə, zamanla nasazlıqlar ortaya çıxa bilər.

Batareyaya düşən yük

Start-Stop sistemində ən çox yüklənən hissələrdən biri batareyadır. Mühərrikin tez-tez sönüb-yenidən işə düşməsi enerji mənbəyinə böyük təsir göstərir. Adi avtomobillərdə batareya əsasən işə salma zamanı və elektrik avadanlıqlarını qidalandırmaq üçün istifadə olunur. Start-Stop sistemində isə bu proses dəfələrlə təkrarlanır. Buna görə də bu texnologiya üçün xüsusi gücləndirilmiş AGM və ya EFB tipli batareyalar istifadə olunur.
Bu batareyalar adi modellərdən daha davamlıdır. Lakin onların da ömrü məhduddur. Əgər sürücü batareyanın vəziyyətini vaxtında yoxlatdırmazsa, sistem düzgün işləməyə bilər. Zəif batareya Start-Stop mexanizminin aktivləşməsinə mane olur. Bu halda avtomobil adi rejimdə işləməyə davam edir, sistemin əsas funksiyası itir. Zəif batareya digər elektron sistemlərə də təsir göstərə bilər. Buna görə də Start-Stop sistemi olan avtomobillərdə batareya məsələsinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.

Starterin tez aşınması

Start-Stop texnologiyasında daha bir yüklənən hissə starterdir. Adi avtomobillərdə starter əsasən avtomobil ilk işə düşərkən istifadə olunur. Lakin bu sistemdə mühərrik gün ərzində dəfələrlə işə salınır. Bu isə starterin daha intensiv işləməsi deməkdir. İstehsalçılar bu vəziyyəti nəzərə alaraq gücləndirilmiş starterlərdən istifadə etsələr də, uzun müddət ərzində bu hissənin aşınması qaçılmazdır.
Starter sıradan çıxarsa, mühərrik ümumiyyətlə işə düşməyə bilər. Bu isə sürücünü yolda çətin vəziyyətdə qoya bilər. Buna görə də Start-Stop sistemi olan avtomobillərdə starterin vəziyyəti də mütəmadi yoxlanmalıdır. Əgər start zamanı gecikmə, qəribə səslər və ya titrəmə hiss olunursa, bu artıq problemə işarədir. Vaxtında müdaxilə edilsə, daha böyük xərclərin qarşısını almaq mümkündür.

Gələcəkdə bu texnologiya necə inkişaf edəcək?

Avtomobil sənayesi sürətlə dəyişir. Start-Stop texnologiyası da bu dəyişimin əsas hissələrindən birinə çevrilir. Əvvəllər bu sistem sadəcə mühərriki dayanma zamanı söndürmək məqsədi daşıyırdısa, indi artıq daha ağıllı və kompleks funksiyalarla təchiz olunur. İstehsalçılar bu texnologiyanı təkcə yanacağa qənaət üçün deyil, ümumi enerji idarəetmə strategiyasının bir hissəsi kimi inkişaf etdirirlər. Yəni Start-Stop artıq ayrıca bir funksiya deyil, avtomobilin bütün sistemləri ilə sinxron çalışan ağıllı mexanizmə çevrilir.
Gələcəkdə bu texnologiyanın daha da təkmilləşdirilməsi planlaşdırılır. Məsələn, süni intellekt əsaslı idarəetmə sistemləri sayəsində avtomobil sürücünün sürüş tərzini öyrənəcək və Start-Stop funksiyasını ona uyğun şəkildə tənzimləyəcək. Avtomobil artıq yalnız sensor məlumatlarına deyil, sürücünün vərdişlərinə əsaslanaraq qərar verəcək. Məsələn, sürücü tez-tez qısa dayanmalarda hərəkətə başlayırsa, sistem mühərriki söndürməyə bilər. Əksinə, uzun gözləmə hallarında isə avtomatik olaraq aktivləşəcək. Bu da komfortu daha da artıracaq.
Yeni nəsil Start-Stop sistemlərində enerji bərpa texnologiyaları daha güclü olacaq. Əyləc zamanı yaranan kinetik enerji elektrik enerjisinə çevrilərək batareyada toplanacaq. Bu enerji isə mühərrikin yenidən işə düşməsi zamanı istifadə ediləcək. Beləliklə, avtomobil daha az yanacaq sərf edəcək və enerji itkiləri minimuma enəcək.

Hibrid sistemlərlə inteqrasiya

Start-Stop texnologiyasının gələcək inkişafında ən böyük addımlardan biri hibrid sistemlərlə tam inteqrasiyadır. Artıq bir çox avtomobil istehsalçısı bu sistemi elektrik mühərriki ilə birlikdə istifadə edir. Bu zaman benzin və ya dizel mühərriki ilə elektrik motoru bir-birini tamamlayır. Avtomobil dayananda daxiliyanma mühərriki tamamilə söndürülür. Hərəkətə başlayarkən isə ilk olaraq elektrik mühərriki işə düşür. Bu da həm səssiz, həm də çox yumşaq start deməkdir.
Bu inteqrasiya sayəsində sürücü mühərrikin işə düşdüyünü belə hiss etmir. Sanki avtomobil sakitcə hərəkətə başlayır. Elektrik mühərriki ilkin sürətlənməni təmin edir. Daxiliyanma mühərriki isə sonradan qoşulur. Bu, həm yanacaq sərfini azaldır, həm də mühərrikin yükünü minimuma endirir.
Hibrid sistemlərlə birlikdə Start-Stop texnologiyası daha ağıllı qərarlar verməyə başlayır. Məsələn, avtomobil yol şəraitini, tıxac ehtimalını, hava temperaturunu və hətta naviqasiya məlumatlarını analiz edərək mühərrikin nə vaxt dayanmalı, nə vaxt işə düşməli olduğunu əvvəlcədən planlaşdıra bilər. Bu artıq klassik Start-Stop deyil, tam inteqrasiya olunmuş ağıllı enerji idarəetmə sistemidir.
Gələcəkdə tam elektrik avtomobillərlə yanaşı, bu texnologiyanın daha da inkişaf etmiş versiyaları ortaya çıxacaq. Avtomobil sənayesi sıfır emissiya məqsədinə doğru addımladıqca, Start-Stop sistemi də bu strategiyanın əsas sütunlarından biri olaraq qalacaq. Yəni bu texnologiya təkcə bu gün üçün deyil, gələcəyin avtomobilləri üçün də mühüm rol oynayacaq.