Qış və yay şininin fərqləri: Hansı daha təhlükəsizdir?
Qış və yay şinləri avtomobilin yol tutuşuna, əyləc məsafəsinə, təhlükəsizliyinə və idarəetmə qabiliyyətinə birbaşa təsir edən ən vacib elementlərdən hesab olunur. Mühitə uyğun olmayan şin seçimi avtomobilin sürüşməsinə, yolda sabitliyini itirməsinə, dönmə radiusunun dəyişməsinə və əyləcin effektinin xeyli azalmasına səbəb olur. Hər mövsüm üçün nəzərdə tutulmuş şinlər material tərkibi, protektor quruluşu, elastiklik dərəcəsi və yol şəraitinə uyğunluğu ilə bir-birindən fərqlənir.
Məsələn, yay şinləri isti havada daha sərt və stabil olur, yüksək sürətdə yola möhkəm yapışır. Qış şinləri isə soyuq havada elastikliyini qoruyub buzlu və qarlı yollarda daha güclü yol tutuşu təmin edir. Mövsümə uyğun seçilməyən şinlər həm təhlükəsizlik, həm yanacaq sərfiyyatı, həm də aşınma baxımından sürücüyə ciddi problemlər yaradır. Buna görə qış və yay şinlərinin arasındakı fərqləri bilmək avtomobilin təhlükəsizliyi üçün olduqca vacibdir.
Qış şinlərinin xüsusiyyətləri
Qış şinlərinin xüsusiyyətləri sürücülük təhlükəsizliyinin ən vacib elementlərindən biridir. Xüsusilə soyuq mövsümdə avtomobilin idarəetmə imkanlarını birbaşa müəyyən edir. Sıfırdan aşağı temperaturda, qarlı və buzlu yollarda hərəkət edərkən təkərin asfalta necə yapışdığı, suyu və çirkli qar qatını nə dərəcədə tez təmizlədiyi, sürüşməyə qarşı hansı səviyyədə müqavimət göstərdiyi mühüm rol oynayır. Qış şinləri xüsusi olaraq həmin şərtlər üçün istehsal olunduğu üçün onların həm rezin qarışığında, həm protektor quruluşunda, həm də lamel sayında soyuq havada yüksək performans təmin edən fərqli texnologiyalar tətbiq olunur. Bu şinlər avtombilin yola nəzarət qabiliyyətini gücləndirir. Dönmə anında sabitliyi artırır, əyləc məsafəsini ciddi şəkildə azaldır və sürücüyə ekstremal hava şəraitində belə özünü daha inamlı hiss etməyə imkan verir. Havanın temperaturu +7°C-dən aşağı düşən kimi yay təkərlərinin rezini sərtləşir, yol tutuşu azalır və təhlükə yaranır. Qış şinləri isə məhz bu şəraitdə elastikliyini qoruyaraq maksimum kontakt və sabitlik yaradaraq həm gündəlik şəhər sürüşündə, həm də dağlıq və çətin relyefli ərazilərdə ən optimal nəticə göstərir. Bu xüsusiyyətlər qış şinlərini təkcə müəyyən hava şəraitində deyil, ümumilikdə təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsi edir. Hər mövsüm keçidində mütləq nəzərə alınmalıdır.
Protektor dizaynı və dərin kanallar
Qış şinlərində protektor dizaynı xüsusi olaraq qarlı, çiskinli və buzlu yolları nəzərə alaraq hazırlanır. Bu dizaynın əsas məqsədi avtomobilin yol ilə təmasının maksimum səviyyədə qorunmasıdır. Dərin kanallar təkər altına yığılan qarın, suyun və çirkli qar-su qarışığının çox sürətli şəkildə kənara atılmasını təmin edir. Bu da akvaplaninq və sürüşmə ehtimalını minimuma endirir. Dərinlik nə qədər çox olarsa, təkər bir o qədər artıq materialı özündən uzaqlaşdıraraq protektor səthinin yol ilə təmasını təmiz saxlayır. Bu da sürücünün idarəetmə zamanı yüngül hərəkətlərdə belə fərqi hiss etməsinə səbəb olur. Protektorun kəsişən xətləri və xüsusi olaraq hazırlanmış yönləndirici kanallar təkərin hərəkət istiqamətində stabilliyini artırır. Dönmə anında avtomobilin yanlara sürüşməsinin qarşısını alır və əyləc zamanı təkərlərin yola daha möhkəm oturmasını təmin edir. Xüsusilə təzə yağıntıdan sonra yolda yaranan yumşaq və sürüşkən qar laylarına qarşı qış şinlərinin protektor quruluşu yay təkərlərinə nisbətən xeyli üstün performans göstərir. Bu da onların qışda mütləq şəkildə istifadə edilməsinin əsas səbəblərindən biridir.
Yumşaq rezin qarışığı
Qış şinlərinin ən mühüm texniki üstünlüklərindən biri onların rezin qarışığının xüsusi yumşaqlıqda hazırlanmasıdır. Bu yumşaq qarışıq sayəsində təkər sıfırdan aşağı temperaturda belə elastik qalır. Yola maksimum yapışma imkanı yaranır. Yay şinlərində istifadə olunan sərt rezin soyuqda donar və bərkidiyi üçün yol ilə yaxşı təmas qura bilmir. Nəticədə avtomobil sürüşkən səthlərdə nəzarəti itirə bilər. Qış şinlərindəki yumşaq qarışıq isə sanki səthin formasına uyğunlaşır. Mikroskopik səviyyədə asfaltın kiçik çuxurlarına və relyefinə yapışaraq daha güclü kontakt yaradır. Bu kontakt isə təkcə düz xətt üzrə hərəkətdə deyil, dönmə anında da sabitliyə şərait yaradır. Aşağı temperaturda molekulların elastikliyini itirməməsi qış şinlərini quru, yaş, qarlı və buzlu yollarda eyni dərəcədə effektiv edir. Rezinin yumşaq tərkibi əyləc məsafəsini də əhəmiyyətli dərəcədə qısaldır. Çünki təkər yola daha dərindən "oturur" və avtomobilin ağırlığını səthə düzgün paylayır.
Lamellərin çoxluğu
Lamellər qış şinlərinin səthindəki mikrokəsiklərdir. Onların sayı nə qədər çox olarsa, təkərin buz üzərindəki mikro tutuşu bir o qədər artmış olur. Bu lamellər hərəkət zamanı açıqlıq yaradır, yolla təmasda olan nöqtələrin sayını artırır və nəticədə təkər səthə sanki daha sıx şəkildə "yapışır". Buzlu yollarda ən böyük təhlükə təkərin səthə ilişə bilməməsi və avtomobilin sürüşərək nəzarətdən çıxmasıdır. Lamellər isə məhz bu prosesi minimallaşdırır. Buz üzərində yaranan mikro su qatını kənarlaşdıraraq təkərin səthə daha bərk dayanmasını təmin edir. Lamellərin çoxluğu həm də əyləc zamanı mühüm rol oynayır. Təkər yola daha çox nöqtədən ilişdiyi üçün dayanma məsafəsi azalır. Təhlükəli vəziyyətlərdə reaksiya müddəti sürücü üçün əlverişli olur. Sürüşkən yamaclarda, döngələrdə və enişli-yoxuşlu yollarda lamellərin yaratdığı əlavə tutuş hiss olunacaq dərəcədə fərq yaradır. Bu da qış şinlərinin əvəzolunmazlığını bir daha sübut edir. Lamellərin elastik işləmə mexanizmi təkərin öz quruluşunu qoruyaraq uzunömürlü olmasına da töhfə verir. Müasir qış şinlərində bu texnologiya daha da təkmilləşdirilmiş şəkildə tətbiq olunur.
Yay şinlərinin xüsusiyyətləri
Yay şinlərinin xüsusiyyətləri avtomobilin isti mövsümdə yolda necə davrandığını birbaşa müəyyən edən ən vacib amillərdəndir. Temperaturun yüksəldiyi aylarda asfaltın səthi sürətlə isinərək 50–60°C-ə qədər qalxa bilir. Bu şəraitdə istifadə olunan şinin tərkibi, protektor quruluşu və yuvarlanma xüsusiyyətləri mühüm rol oynayır. Yay şinləri məhz bu isti hava şəraiti üçün xüsusi olaraq hazırlanır. Onların əsas məqsədi yüksək temperaturda yol ilə maksimum təmas yaratmaq, sürüşmə riskini azaltmaq, həm gündəlik, həm də yüksək sürətli hərəkətdə stabilliyi təmin etməkdir. Yay şinlərinin dizaynı qış şinlərindən tamamilə fərqlənir: dayanma məsafəsini qısaltmaq, manevr zamanı avtomobilin sallanmasının qarşısını almaq, yağışlı havalarda suyu tez uzaqlaşdırmaq və ümumi idarəetməni dəqiqləşdirmək üçün daha sərt rezin qarışığı və dayaz protektor kanalları istifadə olunur. İsti havada yol ilə daha güclü təmas, daha az enerji itkisi və yanacaq sərfiyyatının azalması kimi üstünlüklər yay şinlərini bu mövsümdə təhlükəsizliyin və səmərəliliyin əsas hissəsinə çevirir. Düzgün seçilmiş yay şinləri avtomobilin həm təhlükəsizliyini artırır, həm də sürücüyə daha rahat, səssiz və enerjiyə qənaətcil sürüş təcrübəsi təqdim edir.
Sərt rezin tərkibi
Yay şinlərinin sərt rezin tərkibi onların ən mühüm üstünlüklərindən biridir. İsti hava şəraitində avtomobilin stabilliyini qorumaqda həlledici rol oynayır. Havanın temperaturu yüksəldikcə yumşaq rezin daha sürətli əriyir, forması dəyişir və nəticədə təkərin yol ilə təması azalır. Bu səbəbdən yay şinləri daha möhkəm rezin qarışığından istehsal olunur ki, +40°C-də belə öz formasını və elastikliyini itirməsin. Sərt tərkib dönmə anında avtomobilin tərəddüdünü azaldır. Yüksək sürət zamanı təkərin "yumşalıb əyilməsinin" qarşısını alır və dönmə radiusu boyunca daha sabit davranış təmin edir. Bu xüsusiyyət təkərin aşınma davamlılığını da artırır, çünki sərt rezin qızmaya daha dayanıqlıdır və uzun məsafələrdə belə forma dəyişikliyi yaratmadan özünü qoruyur. Beləliklə, sərt rezin yay aylarında təkər performansının mərkəzində dayanır. Həm təhlükəsiz sürüş, həm də uzunömürlü istifadə üçün mükəmməl balans yaradır.
Səthi suyu tez uzaqlaşdıran protektor quruluşu
Yay aylarında yağışların çox olması, asfalt üzərində suyun yığılması və akvaplaninq riskinin artması protektor quruluşunun nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir. Yay şinlərində protektor kanalları qış şinlərinə nisbətən daha dayaz olsa da, geniş və düzgün istiqamətləndirildiyi üçün suyun təkər altından çox sürətli çıxmasına şərait yaradır. Bu dizayn təkərin su üzərində üzməsinin qarşısını alır və asfalt ilə təmasını davamlı formada saxlayır. Protektorun bu quruluşu əyləc zamanı təkərin daha tez dayanmasını təmin edir, manevrləri daha dəqiq edir. Yaışlı hava şəraitində belə avtomobilin stabilliyini qoruyur. Su çıxarışının sürətli olması həm sükan idarəetməsini yüngülləşdirir, həm də ön və arxa təkərlər arasındakı təmas balansını sabit saxlayaraq sürüşmə ehtimalını minimuma endirir. Yay şinlərinin protektor quruluşu məhz müasir şəhər yolları və uzun məsafələr üçün optimallaşdırıldığı üçün yağışda belə yüksək performans göstərir.
Aşağı yuvarlanma müqaviməti
Yay şinlərinin ən nəzərəçarpan üstünlüklərindən biri aşağı yuvarlanma müqavimətidir. Bu xüsusiyyət həm dinamik performansa, həm də yanacaq sərfiyyatına ciddi təsir göstərir. Yuvarlanma müqaviməti təkərin hərəkət edərkən yol ilə təmas zamanı sərf etdiyi enerji deməkdir. Nə qədər az olarsa, avtomobil bir o qədər yüngül və sərbəst hərəkət edir. Yay şinlərinin xüsusi rezin tərkibi, aerodinamik protektor dizaynı və optimallaşdırılmış karkas quruluşu təkərin yol ilə təmasını daha səmərəli edir. Enerjinin itirilməsinin qarşısını alır və mühərrikin yükünü azaldır. Nəticədə yanacaq sərfiyyatı əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşür. Uzun məsafə qət edən sürücülər üçün bu, həm maddi qənaət, həm də daha komfortlu sürüş deməkdir. Aşağı yuvarlanma müqaviməti həmçinin avtomobilin yüksək sürətlərdə daha sabit qalmasını təmin edir. Çünki təkər daha az enerji ilə fırlanır və yol ilə təmas zamanı əlavə təzyiq itkiləri yaranmır. Bu xüsusiyyət yay şinlərini məhsuldarlıq, iqtisadiyyat və idarəetmə baxımından etibarlı seçimə çevirir.
Qış və yay şinlərinin fərqləri
Qış və yay şinlərinin müqayisəsi mövsümə uyğun təkər seçiminin nə üçün bu qədər vacib olduğunu açıq şəkildə göstərən ən mühüm məqamlardan biridir. Şinlərin hər biri tamam fərqli hava və yol şəraitləri üçün hazırlanır. Buna görə də düzgün mövsümdə istifadə olunmadıqda onların performansı ciddi şəkildə azalır. Təhlükəsizlik riskləri artır və avtomobilin idarəetmə keyfiyyəti zəifləyir. Qış şinləri istiyə dözümlü olmayıb soyuqda maksimum tutuş yaratsalar da, yay şinləri məhz yüksək temperaturda stabil idarəetmə, dəqiq sükan reaksiyası və optimal yanacaq sərfiyyatı üçün nəzərdə tutulub. Bu iki təkər növünün fərqli protektor quruluşu, rezin tərkibi və davranış xüsusiyyətləri onların yalnız uyğun mövsümdə istifadə edildikdə real effektivlik göstərdiyini sübut edir. Əgər yay aylarında qış şinindən istifadə olunarsa, aşınma kəskin şəkildə artır və yol tutuşu azalır. Əksinə, qış mövsümündə yay şinindən istifadə etmək sükan itkisindən tutmuş akvaplaninq və sürüşmə hallarına qədər çox ciddi təhlükələr yaradır. Buna görə də mövsüm dəyişikliyini gözləmədən, hava temperaturu +7°C həddinə çatdığı an uyğun şinlərə keçmək avtomobilin dayanma məsafəsini qısaldır, yol tutuşunu artırır. Həm gündəlik, həm də uzun məsafəli sürüşlərdə maksimum təhlükəsizlik təmin edir.
Yol tutuşu fərqləri
Qış və yay şinləri arasındakı yol tutuşu fərqləri onların ən əsas seçilmə kriteriyalarından biridir. Qış şinləri xüsusi yumşaq rezin qarışığı və çoxsaylı lamellər sayəsində soyuq havada elastikliyini qoruyur, Səthin relyefinə daha yaxşı uyğunlaşır və qarlı-buzlu yollarda mikrotutuş yaradır. Temperatur aşağı düşdükcə yay şinlərinin rezini sərtləşir, yapışma qabiliyyəti zəifləyir. Təkər yolla sanki şüşə səth üzərində hərəkət edirmiş kimi sürüşkən hala gəlir. Əksinə, yay aylarında istifadə olunan qış şinləri çox yumşaldığı üçün dönmə anında təkərin "əyilməsi" artır. Sükan reaksiyası gecikir və avtomobilin stabilliyi azalır. Bu səbəbdən qarlı, buzlu hava üçün qış şini, isti asfalt üçün isə yay şini istifadə etmək təhlükəsizlik baxımından mütləqdir. Hər iki şin öz mövsümündə uyğun yol tutuşu versə də, yanlış mövsümdə onların effektivliyi kəskin şəkildə düşür və qəza riskləri yüksəlir.
Əyləc məsafəsi
Əyləc məsafəsi mövsümə uyğun olmayan şin istifadəsində ən ciddi dəyişən amillərdən biridir. Qış şinləri buz və qar üzərində lamellər hesabına əlavə tutuş yaratdığı üçün əyləc zamanı təkərlərin kilidlənməsinin qarşısını alır və dayanma məsafəsini nəzərəçarpacaq dərəcədə qısaldır. Yay şinləri isə isti asfalt üzərində daha sərt struktura görə asfaltla sıx təmas yaradır və yüksək temperaturda ən qısa əyləc məsafəsi təqdim edir. Problem isə onların səhv mövsümdə istifadə edildikdə tam əks effekt göstərməsidir. Qış şini yayda çox yumşaldığı üçün əyləc zamanı təkərlər yol ilə lazımi təması itirir. Yay şini qışda sərtləşdiyi üçün təkərin səthə yapışma qabiliyyəti zəifləyir. Bu fərqlər nəticəsində uyğunsuz şin seçimi əyləc məsafəsini bəzən iki qat artırır və qəza ehtimalını xeyli yüksəldir.
Aşınma sürəti və istifadə ömrü
Şinlərin ömrü onların hansı şəraitdə istifadə olunmasından çox asılıdır. Yay şinləri yüksək temperaturda daha stabil olduğu üçün bu mövsümdə uzunömürlüdür. Lakin soyuqda sərtləşərək tez çatlayır və protektorlar qısa müddətdə sıradan çıxır. Qış şinləri isə soyuqda elastik qaldığı üçün davamlı işləyir, lakin isti havada rezin yumşaldığı üçün sürətlə yeyilir və protektorun forması itir. Bu səbəbdən həm yay, həm də qış şinləri yalnız öz mövsümündə istifadə edildikdə real ömür müddətini qoruyur. Mövsümə uyğun olmayan şinin istifadəsi şinin ömrünü yarıbayarı azalda bilir. Tez-tez şin dəyişikliyi tələb edir. Bu da əlavə xərc və təhlükəsizlik riski yaradır.
Yanacaq sərfiyyatı
Yanacaq sərfiyyatı baxımından yay şinləri daha səmərəli hesab olunur. Çünki onların rezin tərkibi və protektor dizaynı yuvarlanma müqavimətini minimuma endirəcək şəkildə hazırlanıb. Bu, avtomobilin hərəkəti zamanı daha az enerji sərf etməsinə və mühərrikin yüklənməsinin azalmasına gətirib çıxarır. Qış şinləri isə yumşaq tərkibi, dərin protektorları və çoxsaylı lamelləri səbəbindən hərəkət zamanı daha çox enerji tələb edir və yanacaq sərfiyyatını artırır. Mövsümə uyğun olmayan şinlərin istifadəsi isə həm yanacaq xərclərini yüksəldir, həm də avtomobilin dinamik davranışını pisləşdirir. Düzgün mövsüm şini seçimi yanacağa qənaət etməklə yanaşı, avtomobilin daha yüngül və sabit hərəkət etməsini təmin edir.
Hansı daha təhlükəsizdir?
Qış və yay şinlərinin təhlükəsizlik baxımından müqayisəsi avtomobil sürücülüyündə ən vacib mövzulardan biridir. Çünki təkər avtomobilin yol ilə yeganə təmas nöqtəsidir və təhlükəsizliyin böyük hissəsi məhz bu təmasın keyfiyyətindən asılıdır. Hər iki şin növü fərqli mövsüm şəraitinə uyğun layihələndirildiyi üçün onların davranışı temperatur dəyişikliyinə görə kəskin şəkildə fərqlənir. Buna görə də "hansı daha təhlükəsizdir?" sualına ümumi cavab vermək mümkün deyil. Təhlükəsizlik tam şəkildə havanın temperaturu, yolun quruluğu, yağıntı və yolun səthi ilə bağlıdır.
İsti mövsümdə yay şinləri ən təhlükəsiz seçim hesab olunur. Yay şinlərinin sərt rezin tərkibi yüksək temperaturda formanın dəyişməsinin qarşısını alır, təkərin yola təmas sahəsini stabil saxlayır və dönmə zamanı avtomobilin balansını qoruyur. Bu şinlərdə protektor kanalları dayaz olsa da, suyu tez uzaqlaşdıran xüsusi quruluşu sayəsində yağışlı havada da yol tutuşu qorunur. Sürət yüksəldikcə şinin altında yaranan istilik yay şinlərində daha az deformasiyaya səbəb olur. Bu da yüksək sürətli sürüşlərdə daha sabit və təhlükəsiz davranış yaradır. İsti havada qış şinindən istifadə etmək isə təhlükəsizliyi ciddi şəkildə azaldır. Çünki yumşaq rezin qızdıqca daha da elastik olur. Dönmə zamanı təkər kənarları "əyilir", sükan gec reaksiya verir, əyləc məsafəsi artır və avtomobilin trayektoriyasını saxlamaq çətinləşir.
Temperatur +7°C-dan aşağı düşən kimi qış şinlərinin üstünlüyü başlayır. Qış şinlərinin xüsusi yumşaq rezin tərkibi soyuqda sərtləşmədən elastikliyini qoruyur. Bu, səthin mikron relyefinə daha yaxşı yapışma yaradır. Qarlı və buzlu yollarda lamellərin yaratdığı mikrotutuş təkərin sürüşməsinin qarşısını alır. Əyləc məsafəsini qısaldır və dönmə zamanı nəzarəti artırır. Yay şinləri isə bu temperaturdan aşağıda "daş kimi" sərtləşir. Elastikliyini itirir və yolla təmas sahəsi azalır. Bu, buz və qar üzərində avtomobilin kontrolunu demək olar ki, mümkünsüz edir. Xüsusilə eniş, yoxuş və döngələrdə yay şinindən istifadə etmək ciddi qəza riski yaradır.
Qış və yay şinlərinin təhlükəsizliyi təkcə yol tutuşu ilə məhdudlaşmır. Səhv mövsümdə istifadə olunan şinlər avtomobilin sürüş dinamikasını, sükan idarəetməsini və ABS/ESP sistemlərinin effektivliyini də zəiflədir. Məsələn, qış şinində lamellərin çoxluğu elektron stabillik sistemlərinin işini dəstəkləyir. Çünki hər bir mikrolamell daha çox tutuş nöqtəsi təmin edir. Yay şinində isə karkasın sərt quruluşu yüksək sürətli sükan əmrlərinin daha tez icra olunmasına kömək edir. Bu iki xüsusiyyət səhv mövsümdə tamamilə əksinə işləyir. Nəticədə təhlükəsizlik sistemi olsa belə avtomobilin davranışı qeyri-sabit olur.
Müasir avtomobil istehsalçıları da mövsüm şini ilə bağlı çox dəqiq tövsiyələr verir. Onların böyük hissəsi qış şininin quraşdırılmasını məhz daimi +7°C-dan aşağı temperatur müşahidə edilən dövrlərlə əlaqələndirir. Yol təhlükəsizliyi təşkilatlarının apardığı real testlər qışda yay şini ilə əyləc məsafəsinin qış şini ilə müqayisədə 1,5–2 dəfə uzandığını, yayda isə qış şinlərinin dönmə radiusunu artırdığını və avtomobilin daha gec reaksiya verdiyini göstərir. Yəni həm nəzəri məlumatlar, həm laboratoriya testləri, həm də real yol sınaqları bir nəticəni təsdiqləyir. Ən təhlükəsiz şin yalnız mövsümə uyğun olandır.
