Debriyaj sistemi hissələri və dəyişmə vaxtı

Debriyaj mühərriklə sürətlər qutusu arasında əlaqə yaradan əsas mexanizmdir. Avtomobilin idarə olunmasında kritik rol oynayır. Bu sistem sayəsində sürücü istədiyi anda mühərrikin gücünü ötürücü sistemdən ayıra və sonra yenidən qoşa bilir.
Debriyaj avtomobilin güc axınını idarə edən açar kimidir. Lazım olanda bu axını kəsir, lazım olanda isə yenidən bərpa edir. Əgər debriyaj olmasaydı, sürət dəyişmək demək olar ki, mümkün olmazdı. Hər bir keçid mexaniki zərbə ilə müşayiət olunardı. Bu isə həm avtomobilə zərər verərdi, həm də sürücüyə ciddi narahatlıq yaradardı. Debriyaj sürücüyə avtomobili daha rahat, yumşaq və nəzarətli şəkildə idarə etmək imkanı verir.
Start zamanı, dayanarkən, sürət dəyişəndə bütün bu proseslərin hamısı debriyajın düzgün işləməsi ilə birbaşa bağlıdır. Bu mexanizm olmadan avtomobilin sürüşü sanki dişlilərin bir-birinə zorla dəyib qopması kimi kobud olardı.
Debriyajın əsas vəzifəsi mühərriki ötürücü sistemdən müvəqqəti ayırmaq və sürücüyə sürəti rahat dəyişmək imkanı yaratmaqdır. Bu sistem mühərrikin fırlanma enerjisini təkərlərə ötürməzdən əvvəl nəzarət altına alır. Sürücü pedala basdıqda mühərriklə sürətlər qutusu arasındakı əlaqə kəsilir və bu zaman sürət dəyişmək mümkün olur. Pedalı buraxdıqda isə güc yenidən təkərlərə ötürülür. Bu proses nə qədər hamar baş verərsə, sürüş də bir o qədər rahat olur.
Əgər debriyaj sistemi olmasaydı, sürət dəyişmək metalın metala birbaşa toxunması kimi sərt və sarsıntılı olardı. Bu isə həm dişlilərin tez sıradan çıxmasına, həm də avtomobilin idarə olunmasının çətinləşməsinə səbəb olardı. Debriyaj sürücüyə nəzarət hissi verir, avtomobilin davranışını proqnozlaşdırıla bilən hala gətirir.
Bu məqalədə debriyaj sisteminin hissələrini, nasazlıq əlamətlərini və nə zaman dəyişdirilməli olduğunu öyrənəcəksiniz.

Debriyaj sisteminin əsas hissələri

Debriyaj sistemi bir-biri ilə sıx əlaqədə işləyən bir neçə əsas komponentdən ibarətdir. Bu hissələrin hər biri mexanizmin sağlam fəaliyyəti üçün vacib rol oynayır. Bu sistemdə zəncirvari bir əlaqə mövcuddur. Yəni bir detalın sıradan çıxması bütün mexanizmin tarazlığını poza bilər. Mühərrikdən gələn gücün problemsiz şəkildə sürətlər qutusuna ötürülməsi, sürət dəyişərkən sarsıntının olmaması və avtomobilin rahat idarə olunması məhz bu hissələrin harmonik işləməsindən asılıdır. Debriyajın daxilindəki komponentlər bir orqanizm kimi fəaliyyət göstərir. Biri zəiflədikdə digərləri də artıq yük altında qalır. Bu da əlavə xərclərə, komfortun azalmasına, təhlükəsizlik risklərinə yol aça bilər.

Debriyaj diski

Debriyaj diski sistemin ən çox yüklənən və ən tez köhnələn hissələrindən biridir. Bu disk mühərrikdən gələn fırlanma gücünü birbaşa sürətlər qutusuna ötürür. Bu ötürmə prosesi sürtünmə hesabına baş verir. Disk daim təzyiq altında işlədiyi üçün zamanla səthi nazilir və sürtünmə qabiliyyəti azalır. Bu hissənin əsas funksiyası mühərriklə ötürücü sistem arasında yumşaq keçid yaratmaqdır. Sürücü pedalı buraxanda disk volana sıxılır və güc ötürülür. Pedala basanda isə disk ayrılır və ötürmə kəsilir. Diskin aşınma səbəblərinə yarımdebriyajda sürmək, yüksək dövrlərdə hərəkətə başlamaq, qəfil startlar və aqressiv idarəetmə daxildir. Bu vərdişlər diskin səthini daha tez yeyir. Nəticədə mühərrik gücü təkərlərə tam ötürülə bilmir. Bu zaman avtomobil sürət yığmaqda çətinlik çəkir və sürüşmə problemi ortaya çıxır.

Sıxma diski

Sıxma diski debriyaj diskini volana doğru basaraq güc ötürülməsini təmin edən əsas mexanizmdir. Bu hissə güclü yaylar vasitəsilə daim təzyiq yaradır. Diskin yerində möhkəm qalmasına kömək edir. Sıxma diski zəiflədikdə və ya yaylar elastikliyini itirdikdə, disk volana lazımi qədər sıxılmır. Bu da sürüşmə probleminə səbəb olur. Nəticədə mühərrik dövrəsi artır, amma avtomobil gözlənilən sürəti yığmır. Bu hal xüsusilə yoxuşlarda və yüklü vəziyyətdə daha açıq hiss olunur. Sıxma diski sağlam olmadıqda sürüş zamanı yanıq qoxusu da meydana çıxa bilər. Bu da sürtünmənin normadan artıq olduğunu göstərir.

Debriyaj səbəti

Debriyaj səbəti bütün mexanizmi bir arada saxlayan əsas konstruksiya rolunu oynayır. Bu hissə həm sıxma diskini, həm də yay sistemini özündə birləşdirir. Səbətin daxilində yerləşən yaylar təzyiqin bərabər paylanmasını təmin edir və diskin volana paralel şəkildə sıxılmasına kömək edir. Əgər səbət deformasiyaya uğrayarsa və ya yaylar zəifləyərsə, disk bərabər sıxılmır və nəticədə titrəmə, sarsıntı və qeyri-stabil sürüş hiss olunur. Bu vəziyyət sürücüyə narahatlıq yaradır. Uzunmüddətli istifadədə digər hissələrin də sıradan çıxmasına səbəb ola bilər.

Atıcı podşipnik

Atıcı podşipnik debriyaj sisteminin səssiz qəhrəmanıdır. Sürücü pedala basanda bu detal hərəkətə keçir. Sıxma mexanizmini geri çəkərək diskin sərbəst qalmasını təmin edir. Bu proses sayəsində mühərriklə ötürücü sistem arasındakı əlaqə kəsilir və sürət dəyişmək mümkün olur. Atıcı podşipnik sıradan çıxanda adətən pedala basarkən xışıltı, cırıltı və ya uğultuya bənzər səslər eşidilir. Bu səs ilk baxışda xırda problem kimi görünə bilər. Amma vaxtında müdaxilə olunmazsa digər hissələrə də zərər verə bilər. Podşipnik uzun müddət yüklə işlədiyi üçün yağsız qalanda və ya keyfiyyətsiz olduqda tez sıradan çıxır.

Volan

Volan mühərrikin fırlanma enerjisini sabit saxlayan ağır metal diskdir. Bu hissə mühərrikin dövrəsini balanslaşdırır və vibrasiyanın azalmasına kömək edir. Debriyaj diski birbaşa volana toxunduğu üçün bu iki hissə arasında güclü sürtünmə yaranır. Volanın səthi zədələndikdə və ya yanıq izləri əmələ gəldikdə disk bərabər tutmur və sürüş zamanı titrəmə baş verir. Volan həmçinin mühərrikin stabil işləməsinə dəstək verir, yəni təkcə debriyaj üçün yox, ümumi sistem üçün vacib rol oynayır. Bu hissə sıradan çıxarsa, debriyajın dəyişilməsi belə problemi tam həll etməyə bilər və əlavə təmir xərcləri yarana bilər.

Debriyajın sıradan çıxma səbəbləri

Debriyajın vaxtından əvvəl sıradan çıxmasının əsas səbəbləri çox vaxt sürücünün avtomobili necə idarə etməsi ilə birbaşa bağlı olur. Bu sistem zərif mexanizmdir və düzgün istifadə edilmədikdə tez aşınır. Bir çox sürücü fərqinə varmadan hərəkət zamanı elə vərdişlər formalaşdırır. Bu davranışlar debriyaj hissələrinin üzərinə artıq yük salır. Nəticədə disk daha tez yeyilir, sıxma mexanizmi zəifləyir və bütün sistem balansını itirir. Əslində debriyaj sakit, ölçülü və düşünülmüş istifadə tələb edən mexanizmdir. Onu zorlayan hər bir hərəkət sistemin ömrünü qısaldır və sürücünü əlavə xərclərlə üz-üzə qoyur.

Sürücü vərdişləri

Sürücü vərdişləri debriyajın taleyini müəyyən edən əsas faktordur. Yarımdebriyajda uzun müddət hərəkət etmək, yəni pedalı tam buraxmadan sürmək diskin səthini sürətlə yeyir. Bu vəziyyəti belə təsəvvür etmək olar, sanki rezini asfalt üzərində sürtürsən, nə qədər çox sürtsən bir o qədər tez nazilir. Sürətdə dayanarkən pedalı basılı saxlamaq da ciddi zərər verir, çünki atıcı podşipnik fasiləsiz işləməyə məcbur qalır. Bu isə onun tez sıradan çıxmasına gətirib çıxarır. Bəzi sürücülər isə vərdiş olaraq ayağını pedalın üzərində saxlayır, hətta tam basmadan belə, bu da diskin tam sıxılmasına mane olur. Nəticədə sürüşmə baş verir, mühərrik gücü itir və yanacaq sərfiyyatı artır. Aqressiv startlar, qəfil sürətlənmə və yüksək dövrlərdə hərəkətə başlamaq da debriyajın ən böyük düşmənlərindəndir. Bu davranışlar diskin səthində yanıq izləri yaradır və onun ömrünü xeyli azaldır.

Şəhər sürüşü və tıxac

Şəhər şəraitində hərəkət debriyaj üçün əsl sınaq meydanıdır. Daim dayanıb yenidən hərəkətə başlamaq bu sistemə ardıcıl stress yaradır. Xüsusilə sıx tıxaclarda sürücü hər bir neçə metrədən bir pedala basıb buraxmalı olur. Bu isə diskin fasiləsiz işləməsi deməkdir. Belə şəraitdə debriyaj normaldan daha tez qızır, sürtünmə artır və aşınma prosesi sürətlənir. Tıxacda yavaş irəliləyərkən yarımdebriyajdan istifadə etmək isə vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Sanki bir əşyanı daim sürtərək istifadə edirsən, bu da onun tez sıradan çıxmasına səbəb olur. Şəhər içində çox hərəkət edən avtomobillərdə debriyajın daha tez dəyişdirilməsinin əsas səbəbi məhz budur.

Yük və ağır istismar

Avtomobilin daşıdığı yük və istifadə edildiyi şərait də debriyajın ömrünə birbaşa təsir göstərir. Ağır yüklə hərəkət edərkən mühərrik daha çox güc istehsal etməli olur və bu gücün ötürülməsi debriyajın üzərinə əlavə təzyiq yaradır. Xüsusilə yoxuşlarda və dağ yollarında hərəkət zamanı sürücü daha çox yarımdebriyajdan istifadə etməyə məcbur qalır ki, bu da diskin sürətlə yeyilməsinə səbəb olur. Qoşqu ilə hərəkət edən avtomobillərdə də oxşar vəziyyət yaşanır, çünki əlavə çəki sistemə əlavə yük verir. Belə istismar şəraitində debriyaj daha tez qızır, yaylar zəifləyir və nəticədə bütün mexanizmin balansı pozulur. Bu səbəbdən ağır şəraitdə istifadə olunan avtomobillərdə debriyajın vəziyyətinə daha tez-tez nəzarət etmək vacibdir.

Debriyaj dəyişdirilməzsə nə baş verər?

Debriyaj sistemi sıradan çıxmağa başlayıbsa və sürücü buna baxmayaraq problemi gözardı edirsə, nəticələr sadəcə bir hissənin dəyişməsi ilə bitməyə bilər. Əksinə, vaxtında müdaxilə edilməyən nasazlıq zəncirvari şəkildə digər mexanizmlərə də təsir göstərir. Başlanğıcda kiçik sürüşmə, səs və ya titrəmə kimi görünən əlamətlər zamanla böyük texniki problemlərə çevrilə bilər. Bu vəziyyəti belə təsəvvür etmək olar. Bir dişli boş işləməyə başlayırsa, bir müddət sonra bütün mexanizm sıradan çıxır. Debriyaj da eyni prinsip ilə işləyir. Disk artıq gücü düzgün ötürmürsə, mühərrik daha çox işləməyə məcbur qalır. Ötürücü sistem isə əlavə yüklənmə ilə üzləşir. Bu isə avtomobilin ümumi performansını zəiflədir, sürüş rahatlığını azaldır. Sürücünü gözlənilməz xərclərlə qarşı-qarşıya qoyur.

Digər hissələrə təsiri

Debriyaj vaxtında dəyişdirilmədikdə ilk zərbə sürətlər qutusuna dəyir. Çünki disk tam ayırma funksiyasını yerinə yetirmədikdə sürət dəyişmə prosesi çətinləşir və dişlilər əlavə təzyiq altında qalır. Bu vəziyyət ötürücü sistemdə aşınmanı sürətləndirir. Uzunmüddətli istifadədə ciddi təmir ehtiyacı yarada bilər. Volan da bu prosesdən payını alır. Disk bərabər sıxılmadıqda volanın səthində yanıq izləri, cızıqlar və balans pozuntusu əmələ gəlir. Bu isə titrəmə və sarsıntıların artmasına səbəb olur. Daha da irəlilədikdə problem mühərrikə qədər çata bilər. Mühərrik artıq normal işləmək əvəzinə kompensasiya etməyə çalışır. Yanacaq sərfiyyatı artır, güc itkiləri yaranır və nəticədə avtomobil əvvəlki performansını itirir. Belə hallarda artıq təkcə debriyajın dəyişilməsi kifayət etmir. Əlavə olaraq volan, sürətlər qutusu və digər mexanizmlər də təmir tələb edə bilər.

Təhlükəsizlik riski

Debriyaj problemi təkcə texniki məsələ deyil, ciddi təhlükəsizlik riskidir. Təsəvvür et ki, ötmə zamanı qəfil güc itkisi baş verir və avtomobil sürətlənmir. Bu vəziyyət qarşıdan gələn nəqliyyatla toqquşma riskini artıra bilər. Eyni hal yoxuşda hərəkət zamanı da baş verə bilər. Avtomobil gücü itirdikdə geriyə doğru hərəkət etməyə başlayır. Bu, arxadakı nəqliyyat üçün təhlükə yaradır. Sürət dəyişərkən əlaqə tam kəsilmədikdə sürücü nəzarəti itirə bilər. Avtomobil gözlənilməz reaksiya verə bilər. Bu isə sürücünü stress altında qoyur və düzgün qərar verməsini çətinləşdirir. Yağışlı və sürüşkən yolda isə qəfil güc itkisi avtomobilin stabil hərəkətini pozur və sürüşmə riskini artırır. Yəni vaxtında dəyişdirilməyən debriyaj təkcə cibə zərər vurmur, həm də həyat üçün real təhlükə yaradır.

Debriyaj dəyişimi prosesi

Debriyaj dəyişimi avtomobil texnikasında ən məsuliyyətli işlərdən biridir. Bu proses mütləq peşəkar ustaya həvalə olunmalıdır. Çünki söhbət sadəcə bir detalın çıxarılıb yenisinin taxılmasından getmir. Bu əməliyyat zamanı sürətlər qutusu sökülür. Bir neçə mexanizm yoxlanılır və hər şey millimetr dəqiqliyi ilə yerinə qaytarılmalıdır. Əgər proses düzgün aparılmazsa, yeni taxılan debriyaj belə qısa müddətdə sıradan çıxa bilər. Peşəkar usta əvvəlcə problemi tam analiz edir, diskin, səbətin, volanın və podşipnikin vəziyyətini yoxlayır. Yalnız bir hissə deyil, bütün sistem bütöv şəkildə qiymətləndirilir. Bu yanaşma gələcəkdə əlavə problemlərin qarşısını almağa kömək edir. Usta köhnə hissələrin aşınma səviyyəsinə baxaraq sürücünün istifadə tərzi ilə bağlı da fikir bildirə bilər. Bu isə sürücüyə gələcəkdə eyni problemlə yenidən üzləşməmək üçün faydalı tövsiyələr almaq imkanı yaradır.

Usta seçimi

Usta seçimi debriyaj dəyişimi prosesində ən vacib məqamlardan biridir. Təcrübəli usta problemi sadəcə səthi əlamətlərə görə yox, dərin analiz edərək tapır. Məsələn, sürüşmə problemi təkcə diskdən qaynaqlana bilməz, səbət və ya volan da səbəb ola bilər. Təcrübəsiz biri isə yalnız diski dəyişib problemi tam həll etməyə bilər. Yaxşı usta hər detalı yoxlayır, aşınmış hissələri vaxtında aşkar edir. Sistemi balanslı şəkildə yığır. Düzgün alət və avadanlıqdan istifadə də böyük rol oynayır. Bəzi ustalar tələsik işləyir. Lazımi sıxma momentlərinə əməl etmir və bu da mexanizmin düzgün çalışmamasına səbəb olur. Peşəkar usta isə hər mərhələyə ciddi yanaşır, boltları normaya uyğun sıxır. Sistemin uzunömürlü olması üçün hər detalı diqqətlə yerinə yerləşdirir. Belə usta seçmək sürücünü gələcəkdə əlavə xərclərdən və əsəbdən qoruyur.

Proses nə qədər çəkir?

Debriyaj dəyişimi prosesinin müddəti avtomobilin modelindən, mühərrik tipindən və ötürücü sistemin quruluşundan asılı olaraq dəyişir. Bəzi avtomobillərdə bu iş bir neçə saat ərzində tamamlanır. Bəzilərində isə daha mürəkkəb quruluşa görə bir günə qədər uzana bilər. Məsələn, kompakt avtomobillərdə sürətlər qutusuna çıxış daha rahat olduğu üçün iş daha tez başa çatır. Amma iri mühərrikli və ön ötürücülü avtomobillərdə bu proses daha çətin olur. Usta əvvəlcə bütün mexanizmi sökür, köhnə hissələri çıxarır, yeni detalları quraşdırır və sonda hər şeyi yenidən yığır. Bundan sonra sınaq mərhələsi gəlir, avtomobil işə salınır. Sürət dəyişmələri yoxlanılır və hər hansı səs, titrəmə olub-olmaması diqqətlə izlənilir. Yəni proses təkcə mexaniki dəyişmə ilə bitmir, sonda yoxlama mərhələsi də çox önəmlidir.

Debriyajın ömrünü uzatma yolları

Debriyajın uzun müddət problemsiz işləməsi üçün sürücünün davranışı həlledici rol oynayır. Bir az diqqət, bir az səbr və düzgün vərdişlər bu sistemin ömrünü xeyli uzada bilər. Debriyaj elə bir mexanizmdir ki, ona nə qədər yumşaq yanaşırsansa, bir o qədər səni yarı yolda qoymur. Əksinə, aqressiv və tələsik istifadə etdikdə tez sıradan çıxır. Ona görə də sürücü avtomobil idarə edərkən bir neçə sadə qaydaya əməl etsə, həm rahat sürüş əldə edər, həm də əlavə xərclərdən yayınmış olar.

Düzgün sürüş tərzi

Düzgün sürüş tərzi debriyajın sağlam qalmasının əsas açarıdır. Pedalı lazımsız yerə basılı saxlamaq, dayanarkən uzun müddət basmaq atıcı podşipnikə ciddi zərər verir. Bunun əvəzinə neytral vəziyyətə keçmək daha məntiqlidir. Hərəkətə başlayarkən yumşaq start etmək də çox önəmlidir. Qəfil sürətlənmə diskin səthində əlavə sürtünmə yaradır. Yarımdebriyajda uzun müddət hərəkət etməkdən çəkinmək lazımdır. Çünki bu vəziyyətdə disk tam sıxılmır və sürtünmə maksimum səviyyədə olur. Yoxuşlarda avtomobili pedalla saxlamaq əvəzinə əl əyləcindən istifadə etmək daha sağlam seçimdir. Bu həm debriyajı qoruyur, həm də sürücüyə daha yaxşı nəzarət imkanı yaradır. Sürəti dəyişərkən tələsməmək, pedalı tam basıb buraxmaq da sistemin balanslı işləməsinə kömək edir.