Avtomobil niyə yol saxlamır?

Yol saxlamamaq avtomobilin sürücünün verdiyi sükan hərəkətlərinə gözlənilən şəkildə cavab verməməsidir. Bu vəziyyətdə sükan çevrilir. Amma avtomobil ya gec reaksiya verir, ya da olması lazım olandan artıq dönür. Nəticədə sürücü avtomobil üzərində tam nəzarət hissini itirməyə başlayır. Avtomobil sanki sükanla eyni ritmdə hərəkət etmir və bu uyğunsuzluq sürücüdə narahatlıq yaradır.
Yol saxlamayan maşın döngələrdə geniş çıxır, bəzən isə arxa və ya ön hissə müstəqil davranır. Bu hal yalnız sürüşmə ilə məhdudlaşmır, çox vaxt avtomobilin trayektoriyanı qorumaqda çətinlik çəkməsi kimi özünü göstərir. Təhlükəsizlik baxımından bu vəziyyət ciddi risk yaradır. Çünki sürücü gözlədiyi reaksiyanı ala bilmədikdə ani qərar vermək məcburiyyətində qalır.
Bir çox sürücü yol saxlamamağı yalnız təkərlərin sürüşməsi ilə əlaqələndirir. Halbuki avtomobil sürüşmədən də yol saxlamaya bilər. Bəzən maşın səth üzərində qalır. Amma stabil hərəkət etmir, döngədə özünü qeyri-müəyyən aparır və sükan əmrlərinə dəqiq cavab vermir. Bu vəziyyət sürüşmə olmadığı üçün sürücü tərəfindən problem kimi qəbul edilməyə bilər.
Əslində isə bu, yol saxlamamağın gizli formasıdır. Avtomobil zahirən sakit görünür, amma daxilində balans pozulub. Məhz bu tip hallar daha təhlükəlidir. Çünki sürücü riskin fərqinə varmadan avtomobili eyni şəkildə idarə etməyə davam edir. Nəticədə isə gözlənilməz anda nəzarət itə bilər.
Bu məqalədə, avtomobilin yol saxlamamasının arxasında duran əsas texniki və sürücü faktorlarını öyrənəcəksiniz.

Təkərlərin yol tutumuna təsiri

Avtomobilin yol ilə bütün əlaqəsi təkərlər üzərindən qurulur. Sükan nə qədər dəqiq olsun, mühərrik nə qədər güclü işləsin, əgər təkərlə asfalt arasında sağlam təmas yoxdursa, avtomobilin stabil hərəkət etməsini gözləmək sadəlövhlük olar. Təkər avtomobil üçün sadəcə fırlanan rezin deyil, yol səthinin vəziyyətini hiss edən, sürücünün verdiyi əmrləri asfalta ötürən əsas vasitədir. Məhz buna görə də yol saxlamamaq problemi çox vaxt ilk olaraq təkərlərdən başlayır. Sürücü sükanı çevirir. Amma avtomobil gec reaksiya verir və ya istiqaməti tam tutmur. Bu zaman problem sükan sistemində deyil, yol ilə təmasın zəifliyində gizlənir. Təkərlərin vəziyyəti nə qədər zəifdirsə, avtomobilin davranışı da bir o qədər qeyri-müəyyən olur.

Protektor dərinliyi və aşınma

Protektor təkərin yol üzərində tutunmasını təmin edən əsas strukturdur. O, sadəcə naxış deyil, suyu kənara atan, sürtünmə yaradan və təkərin yolla ilişməsini təmin edən mexanizmdir. Protektor aşındıqca bu funksiyalar zəifləyir. Xüsusilə yaş asfalt üzərində avtomobil özünü güvənsiz aparmağa başlayır. Sürücü sükan arxasında oturarkən sanki avtomobilin altından yol çəkilib alınır. Döngələrdə arxa hissə yüngül qaçır, əyləc zamanı isə avtomobilin istiqaməti dəyişə bilir. Bu hal çox vaxt hiss edilmədən başlayır, amma risk səviyyəsi kifayət qədər yüksəkdir. Aşınmış protektor su qatını deşə bilmədiyi üçün təkərlə asfalt arasında sürüşkən bir təbəqə yaranır. Avtomobil sanki yolun üzərində üzür.

Təkər təzyiqinin rolu

Təkər təzyiqi avtomobilin yol tutumuna birbaşa təsir göstərən amillərdəndir. Az şişirdilmiş təkər elastikliyini həddindən artıq artırır. Bu zaman avtomobil döngələrdə qeyri-sabit davranmağa başlayır. Sükan çevrilir, amma avtomobil bir az gec reaksiya verir. Çox şişirdilmiş təkər isə əksinə, sərtləşir və yol ilə təmas sahəsi azalır. Bu halda avtomobil sanki rezin üzərində yox, sərt top üzərində hərəkət edirmiş kimi hiss yaradır. Hər iki vəziyyət avtomobilin yol saxlamasını zəiflədir. Sürücüdə idarəetməyə qarşı inamsızlıq yaradır. Doğru təzyiq balans nöqtəsidir və bu balans pozulduqda avtomobilin davranışı dərhal dəyişir.

Asqı sisteminin yol tutumuna təsiri

Asqı sistemi avtomobilin yol üzərində özünü necə apardığını müəyyən edən əsas mexanizmlərdən biridir. Bu sistem təkərlərin yolla daim təmasda qalmasını təmin edir və avtomobilin hərəkətini sabit saxlayır. Asqı sistemi zəiflədikdə avtomobil yolda sanki narahat hərəkət edir. Xırda çuxurlar belə maşını silkələyir və sürücü sükan arxasında özünü güvənli hiss etmir. Yol saxlamamaq hissi çox vaxt məhz buradan qaynaqlanır. Avtomobil döngəyə girərkən yanlara yırğalanır. Əyləc zamanı ön hissə həddindən artıq əyilir və bu da idarəetməni çətinləşdirir.

Amortizatorların zəifləməsi

Amartizatorların əsas işi təkərlərin yol ilə təmasını qorumaqdır. Onlar işləmədikdə və ya zəiflədikdə təkər yoldan qopur. Bu anlarda avtomobilin istiqamətinə nə sükan, nə də sürücü tam nəzarət edə bilir. Bu vəziyyətdə maşın döngədə sanki öz oxu ətrafında yellənir. Arxa və ya ön hissə nəzarətdən çıxır. Amortizator problemi olan avtomobil yol üzərində atılıb-düşür. Hər bir hərəkət şişirdilmiş şəkildə hiss olunur. Təkər yolla əlaqəni itirdiyi an, yol saxlamasından danışmaq artıq mənasını itirir.

Şarnir və rezin elementlər

Asqı sistemində yerləşən şarnir və rezin elementlər avtomobilin səssiz və dəqiq işləməsini təmin edən vacib hissələrdir. Bu elementlər köhnəldikdə və boşluq yarandıqda sükanın verdiyi əmrlər təkərlərə gec çatır. Sürücü sükanı çevirir, amma avtomobil bir anlıq tərəddüd edir. Bu gecikmə hissi sürücüdə idarəetməyə qarşı inamsızlıq yaradır və yol saxlamamaq kimi qəbul olunur. Əslində isə problem mexaniki boşluqlardadır. Bu hissələr vaxtında nəzarətdən keçirilmədikdə avtomobilin davranışı getdikcə daha qeyri-sabit olur və risk səviyyəsi artır.

Sükan sistemində problemlər

Sükan sistemi avtomobil ilə sürücü arasında birbaşa əlaqə yaradan əsas mexanizmdir. Sürücü nə hiss edirsə, nə qərar verirsə, hamısı ilk olaraq sükan üzərindən ötürülür. Bu sistemdə yaranan ən kiçik problem belə avtomobilin davranışını dərhal dəyişir. Sükan boşluğu artdıqca avtomobil sürücünün verdiyi əmrlərə daha zəif reaksiya verməyə başlayır. Bu zaman maşın sanki öz oxu ətrafında gecikərək hərəkət edir və sürücüdə idarəetməyə qarşı güvənsizlik hissi formalaşır. Sükan sistemi ideal vəziyyətdə olanda avtomobil sürücünün hərəkətlərini dərhal yerinə yetirir. Lakin boşluq yarandıqda bu uyğunluq pozulur və yol saxlamamaq hissi ortaya çıxır. Avtomobil döngəyə girərkən daha geniş trayektoriya tutur, sürücü isə sükanı daha çox çevirməyə məcbur qalır.

Sükan boşluğu və reaksiya gecikməsi

Sükan boşluğu sürücünün sükanı çevirdiyi anla avtomobilin reaksiya verdiyi an arasında yaranan gecikmədir. Bu gecikmə çox qısa olsa belə, sürücü tərəfindən dərhal hiss olunur. Sükanı çevirirsən, amma maşın sanki bir anlıq tərəddüd edir. Bu tərəddüd hissi avtomobili idarə edərkən psixoloji gərginlik yaradır. Xüsusilə ani manevrlərdə bu gecikmə təhlükəli nəticələrə səbəb ola bilər. Sürücü avtomobildən sürətli reaksiya gözləyir, amma cavab gec gəlir. Bu isə sanki danışdığın insanın sözlərini gec eşitməsinə bənzəyir. Sükan boşluğu artdıqca avtomobil daha az proqnozlaşdırılan davranış nümayiş etdirir və sürücü hər hərəkəti əvvəlcədən hesablamağa məcbur qalır.

Əyləc sisteminin dolayı təsiri

Əyləc sistemi birbaşa yol tutumu ilə əlaqəli görünməsə də, avtomobilin istiqamət sabitliyinə ciddi təsir göstərir. Əyləclər düzgün işləmədikdə avtomobil yalnız dayanmaqda çətinlik çəkmir, həm də istiqamətini qorumaqda problemlər yaşayır. Əgər əyləc sistemi bir tərəfi digərindən daha güclü saxlayırsa, avtomobil əyləc zamanı balansını itirir. Bu zaman sükan düz vəziyyətdə olsa belə, maşın yanlara doğru çəkilə bilər. Sürücü bu halı çox vaxt yol saxlamamaq kimi qəbul edir. Halbuki problem təkərlərdə yox, əyləc qüvvəsinin qeyri-bərabər paylanmasındadır.

Qeyri-bərabər əyləcləmə

Qeyri-bərabər əyləcləmə zamanı avtomobil əyləc basılan kimi bir tərəfə doğru dartılır. Bu dartılma sürücünü instinktiv olaraq sükanı düzəltməyə məcbur edir və nəticədə avtomobilin trayektoriyası pozulur. Bu vəziyyətdə maşın sanki yolun üzərində stabil dayanmaq istəmir. Xüsusilə sürət azaldılan anlarda avtomobilin ön hissəsi bir tərəfə yüklənir və yol tutumu zəifləyir. Sürücü hiss edir ki, avtomobil əyləc zamanı özünü sərbəst buraxır. İstiqamətə tam nəzarət etmək çətinləşir. Bu hiss texniki baxımdan əyləc sistemindəki balanssızlıqdan qaynaqlansa da, sürücü üçün nəticə eynidir. Avtomobil yol saxlamır kimi davranır.

Yol və hava şəraitinin rolu

Avtomobilin yol saxlamaması hər zaman texniki nasazlıqla bağlı olmur. Bəzən maşın tam sağlam vəziyyətdə olsa belə, yolun özü risk mənbəyinə çevrilir. Asfaltın keyfiyyəti, üzərindəki qatlar, təmizliyi və sürtünmə səviyyəsi avtomobilin davranışını birbaşa dəyişir. Eyni avtomobil bir yolda özünü tam sabit aparırsa, başqa bir yolda sanki nəzarətdən çıxmış kimi hiss etdirə bilər. Bu fərq sürücünü çaşdıra bilər. Çünki problem avtomobildə axtarılır, amma əsl səbəb yolun səthində gizlənir. Asfalt üzərində toz, qum, yağ qalığı və ya aşınmış qat olduqda təkərlə yol arasındakı əlaqə zəifləyir. Bu zəifləmə sükan reaksiyasına, əyləc məsafəsinə və döngələrdəki sabitliyə birbaşa təsir göstərir.

Yağış, qar və buz faktorları

Hava şəraiti yol tutumunu dəyişən ən güclü amillərdən biridir. Yaş asfaltla quru asfalt arasında fərq sadəcə hiss edilən yox, real təhlükə yaradan fərqdir. Yağış zamanı asfalt üzərində nazik su təbəqəsi formalaşır. Bu təbəqə təkərlə yol arasında sürüşkən bir mühit yaradır. Qar və buz isə vəziyyəti daha da çətinləşdirir. Bu şəraitdə avtomobil döngələrdə daha tez istiqamətini itirir. Əyləc zamanı isə nəzarət zəifləyir. Eyni maşın, eyni sürücü, amma tam fərqli davranış ortaya çıxır. Bu fərq sürücünü çaşdırsa da, əslində səbəb fizika qanunlarıdır. Yol səthinin sürtünmə qabiliyyəti azaldıqca avtomobilin yol saxlaması da zəifləyir. Sürücüdən daha ehtiyatlı idarəetmə tələb olunur.

Avtomobilin çəkisi və balans problemi

Avtomobilin balansı onun yol üzərində necə davranacağını müəyyən edən əsas faktorlardan biridir. Çəki düzgün paylanmadıqda avtomobilin ön və arxa hissəsi fərqli reaksiya verir. Bu uyğunsuzluq döngələrdə və sürət azaldılan anlarda özünü daha aydın göstərir. Avtomobil balanslı olduqda sükan hərəkətləri daha dəqiq ötürülür və maşın sürücünün verdiyi istiqaməti stabil şəkildə saxlayır. Lakin balans pozulduqda avtomobil sanki iki fərqli maşın kimi davranır. Ön hissə bir cür, arxa hissə isə tam başqa cür reaksiya verir. Bu vəziyyət yol saxlamamaq hissini gücləndirir. Sürücünün nəzarət imkanlarını azaldır.

Yükün düzgün paylanmaması

Yükün düzgün paylanmaması avtomobilin davranışını kökündən dəyişə bilər. Arxa hissəsi həddindən artıq yüklü olan avtomobil döngələrdə arxadan qaçmağa meylli olur. Bu zaman sürücü sükanı çevirir. Amma arxa hissə gec reaksiya verir və ya həddindən artıq hərəkət edir. Nəticədə avtomobilin trayektoriyası pozulur və sürücü əlavə sükan müdaxiləsinə məcbur qalır. Ön hissəsi yüklü avtomobillərdə isə sükan ağırlaşır və döngələrdə manevr qabiliyyəti azalır. Hər iki halda balansın pozulması avtomobilin yol üzərində stabil qalmasına mane olur. Yük düzgün bölüşdürülmədikdə maşın sanki öz çəkisi ilə mübarizə aparır. Bu da sürücüyə yol saxlamayan avtomobil hissi yaşadır.

Elektron təhlükəsizlik sistemləri

Elektron təhlükəsizlik sistemləri avtomobilin görünməyən, amma daim işləyən müdafiə mexanizmləridir. Sürücü sükan arxasında hər şeyi özü idarə etdiyini düşünsə də, əslində bu sistemlər arxa planda vəziyyəti saniyələr içində analiz edir və avtomobilin sabitliyini qorumağa çalışır. Təkərlərin sürüşməsi, avtomobilin trayektoriyadan çıxması və ya balansın pozulması kimi hallarda bu sistemlər dərhal işə düşür. Onların əsas məqsədi sürücünün səhvini kompensasiya etmək yox, avtomobilin nəzarətdən çıxmasının qarşısını almaqdır. Elektron təhlükəsizlik sistemləri düzgün işlədikdə avtomobil döngələrdə daha stabil olur. Qəfil manevrlərdə isə istiqamətini qoruyur. Bu sistemlər olmadıqda və ya zəif işlədikdə sürücü bütün riski təkbaşına daşımalı olur. Yol saxlamamaq hissi daha tez üzə çıxır.

ESP və stabilizasiya sistemləri

ESP və stabilizasiya sistemləri avtomobilin balansını qoruyan əsas elektron mexanizmlərdir. Bu sistemlər təkərlərin fırlanma sürətini, sükan bucağını və avtomobilin hərəkət istiqamətini müqayisə edərək riskli vəziyyətləri öncədən müəyyən edir. Avtomobil döngədə sürüşməyə meylli olduqda sistem bir və ya bir neçə təkərə müdaxilə edərək maşını sabit vəziyyətə qaytarmağa çalışır. Lakin bu sistemlər zəifdirsə, nasaz işləyirsə və ya deaktiv edilibsə, avtomobil daha tez nəzarətdən çıxır. Sürücü sükan arxasında sanki əlavə təhlükəsizlik dəstəyindən məhrum qalır. Bu zaman kiçik bir səhv belə böyük riskə çevrilə bilər və avtomobil yol üzərində sabitliyini itirir. ESP-nin aktiv olmaması avtomobilin daha aqressiv və proqnozlaşdırılması çətin davranmasına səbəb olur.

Profilaktik baxımın əhəmiyyəti

Yol saxlamamaq problemi bir anda yaranmır. Bu vəziyyət adətən xırda əlamətlərlə başlayır və zamanla böyüyür. Avtomobil əvvəlcə döngələrdə bir az fərqli davranır, sonra sükan reaksiyası zəifləyir. Nəhayət sürücü artıq açıq şəkildə stabillik itkisini hiss edir. Profilaktik baxım məhz bu mərhələyə çatmamış problemi aşkarlamaq üçün vacibdir. Avtomobil mexanizmləri bir-biri ilə sıx əlaqədə işlədiyi üçün bir hissədəki zəifləmə digər sistemlərə də təsir göstərir. Vaxtında diqqət yetirilməyən xırda nasazlıqlar sonradan ciddi təhlükəsizlik riskinə çevrilə bilər. Profilaktik yanaşma avtomobilin davranışını nəzarətdə saxlamağa və yol tutumunun zəifləməsinin qarşısını almağa imkan verir.

Vaxtında yoxlamalar

Vaxtında aparılan yoxlamalar avtomobilin sağlamlığını qoruyan əsas amillərdəndir. Kiçik boşluqlar, xırda səslər və zəif titrəyişlər çox vaxt ciddi problem kimi qəbul edilmir. Halbuki məhz bu əlamətlər gələcək risklərin ilk xəbərçisidir. Sükan sistemində yaranan kiçik boşluq, asqı elementlərindəki zəifləmə və ya təkərlə bağlı xırda uyğunsuzluq vaxtında nəzərə alınsa, böyük problemlərin qarşısını almaq mümkündür. Yoxlamalar gecikdikdə isə bu xırda əlamətlər bir-birini qidalandıraraq avtomobilin yol saxlamasını ciddi şəkildə zəiflədir. Vaxtında diqqət və nəzarət avtomobili daha sabit, sürücünü isə daha güvənli edir.