Mühərrik niyə əsir? Səbəb alışdırma şamları ola bilərmi?

Maşını işə salanda sükanın titrədiyini hiss etmisənmi? Yaxud dayanacaqda mühərrik qeyri-sabit işləyir və açıq şəkildə silkələnir? Bir çox sürücü bu vəziyyəti ciddi qəbul etmir və öz-özünə keçəcəyini düşünür. Amma bu titrəmə əslində mühərrikin daxili sistemində problem olduğunun açıq göstəricisidir.
Mühərrik heç vaxt səbəbsiz yerə əsmir. Hər titrəmə müəyyən texniki nasazlıqdan xəbər verir. Bu nasazlıq vaxtında aradan qaldırılmazsa, sonradan daha böyük xərclərə səbəb ola bilər. Bu mövzuda ən çox rast gəlinən səbəblərdən biri alışdırma şamlarıdır. Mühərrikin əsintisi dedikdə onun normaldan artıq titrəməsi nəzərdə tutulur. Sağlam mühərrik sabit və bərabər işləməlidir. Əgər mühərrik silkələnirsə, bu artıq balansın pozulduğunu göstərir. Bu titrəmə sükan, oturacaq və pedallara ötürülə bilər. Bəzən maşın yerində dayanarkən belə bu sarsıntı hiss olunur. Bu vəziyyət sürücünün rahatlığını pozmaqla yanaşı, təhlükəsizliyə də mənfi təsir göstərə bilər.
Alışdırma şamları mühərrikin əsas hissələrindən biridir. Onlar silindrin içində yanacaq-hava qarışığını alışdırmaq üçün qığılcım yaradır. Bu qığılcım olmasa, yanma baş verməz və mühərrik işləməz. Hər silindr üçün ayrıca şam olur. Yəni mühərrikdə neçə silindr varsa, o qədər də şam mövcuddur. Bu şamların hamısı eyni anda və düzgün işləməlidir ki, mühərrik stabil işləsin. Şamlar yüksək temperatur və yüksək təzyiq şəraitində işləyir. Zamanla aşınması tam normaldır. Amma vaxtında dəyişdirilməzsə, mühərrikin işinə ciddi zərər vura bilər.
Məqalənin davamında, mühərrik əsintisinin əsas səbəblərini və alışdırma şamlarının bu problemdə rolunu anlayacaqsınız.

Mühərrik niyə əsir?

Mühərrikin titrəməsinin bir neçə əsas səbəbi ola bilər. Bu səbəblərin hər biri avtomobilin işləmə balansına birbaşa təsir göstərir. Mühərrik normal vəziyyətdə bərabər və stabil işləməlidir. Əgər mühərrik əsirsə, bu o deməkdir ki, silindrlər arasında yanma prosesi bərabər getmir. Bəzi silindrlər lazımi gücü istehsal edir. Digərləri isə zəif işləyir və ya ümumiyyətlə yanma baş vermir. Bu uyğunsuzluq mühərrikin ümumi tarazlığını pozur və titrəmə yaranır.
Mühərrik əsintisi çox vaxt sürücülər tərəfindən xırda problem kimi qəbul edilir. Əslində bu, ciddi mexaniki və texniki nasazlıqların ilkin əlaməti ola bilər. Bu vəziyyət vaxtında aradan qaldırılmazsa, sonradan daha bahalı təmir işlərinə səbəb ola bilər. Ona görə də mühərrik titrəməsini ciddiyə almaq və səbəbini dəqiq araşdırmaq vacibdir.
Mühərrikin əsintisi əsasən yanacaq sistemi, hava sistemi və alışdırma sistemi istiqamətdə yaranır. Bu üç sistem bir-biri ilə sıx əlaqəlidir. Hansısa birində problem yaranarsa, digərlərinin işi də pozulur və nəticədə mühərrik stabil işləyə bilmir.

Yanacaq sistemi problemləri

Yanacaq sistemi mühərrikin düzgün işləməsi üçün əsas rol oynayır. Yanacaq nasosu, yanacaq filtri və enjektorlar birlikdə işləyərək benzin və ya dizeli silindrlərə dəqiq ölçüdə ötürür. Əgər bu sistemdə problem yaranarsa, yanacaq lazımi təzyiqdə və ya düzgün miqdarda püskürmür.
Enjektorlar çirkləndikdə və ya sıradan çıxdıqda yanacaq bərabər paylanmır. Bir silindrə çox yanacaq gedə bilər, digərlərinə isə az. Bu zaman yanma prosesi qeyri-bərabər olur. Nəticədə mühərrikdə balans pozulur və titrəmə yaranır.
Yanacaq filtrinin tutulması da ciddi təsir göstərir. Filtr çirklidirsə, yanacaq axını zəifləyir. Mühərrik lazımi qədər yanacaq ala bilmir və güc itirir. Bu da özünü silkələnmə və sarsıntı şəklində göstərir.
Yanacaq nasosu zəif işlədikdə isə sistemdə təzyiq azalır. Təzyiq aşağı düşəndə enjektorlar yanacağı lazımi gücdə püskürdə bilmir. Bu vəziyyət xüsusilə sürət yığarkən və dayanacaqda özünü daha çox göstərir.

Hava axını və sensorlar

Mühərrikin düzgün işləməsi üçün hava və yanacaq müəyyən nisbətdə qarışmalıdır. Bu nisbət pozularsa, yanma prosesi düzgün getmir. Hava filtri bu prosesdə mühüm rol oynayır. Əgər hava filtri çirkli və ya tutulmuş vəziyyətdədirsə, mühərrik kifayət qədər hava ala bilmir. Hava az olduqda yanacaq tam yanmır və mühərrik titrəməyə başlayır.
Hava axını sensorları da çox önəmlidir. Bu sensorlar mühərrikə daxil olan havanın miqdarını ölçür və elektron idarəetmə blokuna məlumat ötürür. Əgər sensor səhv oxuyursa və ya nasazdırsa, sistem yanacaq miqdarını düzgün tənzimləyə bilmir. Nəticədə qarışıq ya çox zəngin, ya da çox kasad olur. Hər iki halda yanma pozulur və mühərrik stabil işləməyəcək.
MAP sensoru, MAF sensoru və oksigen sensoru bu prosesdə əsas rol oynayan hissələrdir. Bu hissələrdən biri belə düzgün işləməsə, mühərrikin işi pozulur. Bu zaman sürücü titrəmə, güc itkisi və bəzən də mühərrikin boğulması kimi problemlərlə üzləşə bilər.

Alışdırma sistemi

Mühərrik əsintisinin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biri alışdırma sistemidir. Bu sistem alışdırma şamları, bobinlər və idarəetmə naqillərindən ibarətdir. Onların əsas vəzifəsi silindrlərdə vaxtında və güclü qığılcım yaratmaqdır. Əgər alışdırma şamları köhnəlibsə və ya çirklidirsə, qığılcım zəif olur. Zəif qığılcım isə yanacağın tam yanmamasına səbəb olur. Nəticədə silindr lazımi gücü istehsal edə bilmir və mühərrik tarazlığını itirir.
Bobinlər də böyük rol oynayır. Bobin elektrik enerjisini yüksək gərginliyə çevirərək şama ötürür. Əgər bobin zəifdirsə və ya sıradan çıxıbsa, şam normal qığılcım yarada bilməz. Bu zaman bir və ya bir neçə silindr işləməyə bilər. Mühərrik ciddi şəkildə əsər. Alışdırma sistemində naqillərin köhnəlməsi və ya qırılması da problemlərə səbəb olur. Elektrik ötürülməsi pozulduqda sistem düzgün işləməyəcək. Bütün bunlar birlikdə mühərrikin titrəməsinə və qeyri-sabit işləməsinə gətirib çıxarır.

Alışdırma şamları köhnəlibsə nə baş verir?

Alışdırma şamları uzun müddət istifadə edildikdə tədricən aşınır və əvvəlki performansını itirir. Bu tam normal prosesdir, çünki şamlar hər dəfə mühərrik işə düşəndə minlərlə dəfə qığılcım yaradır. Zaman keçdikcə şamın ucu yeyilir. Elektrodlar arasında məsafə artır və qığılcımın gücü azalır. Qığılcım zəiflədikcə yanacaq-hava qarışığı lazımi səviyyədə alışmır.
Köhnəlmiş şamlar artıq əvvəlki kimi stabil işləyə bilmir. Bəzi anlarda qığılcım ümumiyyətlə yaranmaya bilər. Bu isə silindrdə yanmanın baş verməməsi deməkdir. Yanma prosesi pozulduqda mühərrik lazım olan gücü istehsal edə bilmir. Nəticədə avtomobilin ümumi işi zəifləyir. Şamlar köhnəlibsə, mühərrik həm səsli işləyə bilər, həm də silkələnmə arta bilər. Bu problem vaxtında aradan qaldırılmazsa, yanacaq sərfiyyatı da yüksəlir. Mühərrikin digər hissələrinə əlavə yük düşür. Ona görə də şamların vəziyyəti mütəmadi yoxlanmalı və ehtiyac olduqda dəyişdirilməlidir.

Silindr yanmasının pozulması

Köhnə alışdırma şamı zəif qığılcım yaradır və bu qığılcım yanacaq qarışığını tam alovlandıra bilmir. Yanma prosesi yarımçıq qalır. Yarımçıq yanma isə mühərrikin gücünü azaldır və işləmə stabilliyini pozur. Bir silindrdə yanma zəif gedəndə, digərləri ilə uyğunluq itir. Bu vəziyyət mühərrikin daxili balansına təsir edir. Silindrlər eyni gücü vermədikdə mühərrik qeyri-bərabər işləyir. Bu da sürücünün titrəmə hiss etməsinə səbəb olur. Yanmanın pozulması yalnız titrəmə ilə bitmir. Bu hal eqzoz sisteminə də mənfi təsir göstərir, çünki yanmamış yanacaq eqzoza ötürülür. Katalizator vaxtından əvvəl sıradan çıxa bilər.

Mühərrikdə titrəmə

Əgər bir silindr normal işləyir, digəri isə zəif və ya ümumiyyətlə işləmirsə, mühərrikdə balans pozulur. Bu zaman mühərrik sanki öz ritmini itirir. Nəticədə avtomobil yerində dayanarkən belə titrəyir. Bu titrəmə xüsusilə işıqforda dayananda və ya maşın boş sürətdə işləyəndə daha aydın hiss olunur. Sükan və oturacaq silkələnə bilər. Bəzən isə sürücü sanki mühərrikin boğulduğunu hiss edir. Uzun müddət bu vəziyyətdə sürmək düzgün deyil. Çünki balanssız işləyən mühərrik digər hissələrə əlavə yük salır. Bu isə zamanla daha böyük nasazlıqlara yol aça bilər.

Şam problemi olan mühərrikin əlamətləri

Alışdırma şamlarında problem olduqda mühərrik bunu müxtəlif əlamətlərlə göstərir. Bu əlamətləri vaxtında tanımaq çox vacibdir. Çünki erkən müdaxilə daha böyük xərclərin qarşısını alır. Ən çox rast gəlinən əlamətlər işə salma zamanı çətinlik, sürətdə qeyri-sabitlik və yanacaq sərfiyyatının artmasıdır. Mühərrik bəzən qəfil sönə də bilər.

Startda çətinlik

Şamlar zəif işləyirsə, mühərriki işə salmaq çətinləşir. Açarı çevirirsən, amma mühərrik gec reaksiya verir. Bəzən bir neçə dəfə cəhd etmək lazım gəlir. Soyuq havada bu problem daha çox hiss olunur. Çünki zəif qığılcım soyuq mühərrikdə yanmanı başlada bilmir. Nəticədə maşın işə düşmür və sürücü uzun müddət cəhd etməli olur. Əgər bu hal tez-tez təkrarlanırsa, böyük ehtimalla şamlar köhnəlib və dəyişdirilməlidir.

Sürətdə dalğalanma

Şamlar düzgün işləmədikdə sürət yığmaq çətinləşir. Qaz verirsən, amma maşın gec reaksiya göstərir. Bəzən isə sürət artarkən mühərrik sanki boğulur. Bu hal ötüb keçmə zamanı təhlükəli ola bilər. Çünki sürücü qaz verir, amma avtomobil lazımi gücü vermir. Bu isə yolda risk yaradır. Sürətdə dalğalanma həm də mühərrikin qeyri-sabit işlədiyini göstərir. Bu problem uzun müddət davam edərsə, yanacaq sərfiyyatı da artır və sürüş keyfiyyəti xeyli pisləşir.

Şamlar nə qədər müddətə dəyişdirilməlidir?

Alışdırma şamlarının dəyişmə müddəti birbaşa onların növündən və keyfiyyətindən asılıdır. Hər şam eyni materialdan hazırlanmadığı üçün istifadə müddəti də fərqli olur. Sürücülərin ən çox buraxdığı səhvlərdən biri şamları vaxtında dəyişməməkdir. Bir çox insan düşünür ki, mühərrik işləyirsə, deməli hər şey qaydasındadır. Amma şamlar zəifləyə-zəifləyə öz funksiyasını itirir. Sürücü bunu dərhal hiss etmir.
Şamlar köhnəldikcə qığılcımın gücü azalır. Bu azalma tədricən baş verdiyi üçün sürücü fərqi gec anlayır. Amma nəticədə mühərrik gücsüzləşir, titrəmə artır və yanacaq sərfiyyatı yüksəlir. Ona görə də istehsalçı tərəfindən tövsiyə olunan kilometraj intervalına əməl etmək çox vacibdir. Avtomobilin kitabçasında hansı tip şamdan istifadə olunmalı və neçə kilometrdən sonra dəyişdirilməli olduğu göstərilir. Bu məlumatlara əməl etmək mühərrikin sağlam qalmasına kömək edir. Əgər bu tövsiyələrə əməl olunmasa, mühərrikin digər hissələri də zərər görə bilər.

Mis, iridium, platin fərqləri

Mis şamlar ən çox istifadə olunan və nisbətən ucuz şam növüdür. Onların xidmət müddəti adətən 20-30 min kilometr arası olur. Bu tip şamlar tez aşınır və tez-tez dəyişdirilməlidir. Qısa müddətdə öz xüsusiyyətlərini itirdiyi üçün sürücülər mütəmadi nəzarət etməlidir.
Platin və iridium şamlar isə daha keyfiyyətli və uzunömürlüdür. Bu şamların elektrodları daha davamlı materialdan hazırlandığı üçün qığılcım daha stabil olur. Bu tip şamlar 80-100 min kilometrə qədər problemsiz işləyə bilər. Platin və iridium şamların üstünlüyü ondadır ki, uzun müddət dəyişmədən istifadə oluna bilir. Qığılcım daha güclü və sabit olur. Bu da mühərrikin daha rahat işləməsinə şərait yaradır. Amma bu şamların qiyməti mis şamlara nisbətən daha bahalıdır.

Yanlış şam istifadə etsək nə olar?

Hər mühərrik üçün xüsusi şam modeli nəzərdə tutulur. Şamın ölçüsü, elektrod aralığı, istilik dərəcəsi mühərrikin quruluşuna uyğun seçilməlidir. Əgər avtomobilə uyğun olmayan şam quraşdırılarsa, mühərrik düzgün işləməyəcək. Yanlış şam istifadə edildikdə qığılcım ya zəif, ya da həddindən artıq güclü ola bilər. Zəif qığılcım yanmanı pozur. Güclü qığılcım isə silindr daxilində artıq istilik yarada bilər. Bu isə klapanlara və porşenlərə zərər verə bilər.
Uyğun olmayan şam mühərrikin gücünü azaldır, titrəməni artırır və yanacaq sərfiyyatını yüksəldir. Mühərrikin uzunmüddətli sağlamlığı risk altına düşür. Bəzi hallarda katalizator və eqzoz sistemi də zərər görə bilər. Ona görə də şam seçərkən mütləq avtomobil istehsalçısının tövsiyə etdiyi modelə üstünlük verilməlidir. Şam alarkən satıcıdan mühərrik tipinə uyğun məhsul istəmək ən düzgün addımdır.

Şam dəyişməyin faydaları

Alışdırma şamlarını vaxtında dəyişmək mühərrik üçün çox böyük üstünlüklər yaradır. Ən əsas faydalardan biri yanacaq sərfiyyatının azalmasıdır. Yeni şamlar daha güclü qığılcım verdiyi üçün yanacaq tam yanır və artıq sərfiyyat olmur. Mühərrik daha səssiz və stabil işləyir. Titrəmə azalır, boş sürətdə belə mühərrik rahat işləyir. Bu da sürücünün komfortunu artırır. Start prosesi asanlaşır. Açarı çevirən kimi mühərrik tez işə düşür. Xüsusilə soyuq havalarda bu üstünlük daha çox hiss olunur.
Mühərrikin gücü artır. Qaz verdikdə avtomobil daha tez reaksiya göstərir. Sürət yığmaq daha rahat olur. Bu da təhlükəsiz sürüş üçün vacib amildir. Yeni şamlar mühərrikin digər hissələrinin də daha uzunömürlü olmasına kömək edir. Çünki yanma prosesi düzgün getdikdə sistemlər artıq yüklənmir.